Best Spiritual Website

Spiritual, Stotrams, Mantras PDFs

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Kannada

Adhyaya numbering is different from Gautami mahatma with 105 Adhyayas are inserted from 70th Adhyaya in the encoding.

Vyasagita from Brahma Purana in Kannada:

॥ ವ್ಯಾಸಗೀತಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣೇ ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 234 (126)
ಆತ್ಯಂತಿಕಲಯನಿರೂಪಣಂ
ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾದಿ ಭೋ ವಿಪ್ರಾ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಾಪತ್ರಯಂ ಬುಧಃ ।
ಉತ್ಪನ್ನಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಾತ್ಯಂತಿಕಂ ಲಯಂ ॥ 234.1 ॥

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೋಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾ ಶಾರೀರೋ ಮಾನಸಸ್ತಥಾ ।
ಶಾರೀರೋ ಬಹುಭಿರ್ಭೇದೈರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಶ್ರೂಯತಾಂ ಚ ಸಃ ॥ 234.2 ॥

ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಜ್ವರಶೂಲಭಗಂದರೈಃ ।
ಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಶ್ವಯಥುಶ್ವಾಸಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದಿಭಿರನೇಕಧಾ ॥ 234.3 ॥

ತಥಾಽಕ್ಷಿರೋಗಾತೀಸಾರಕುಷ್ಠಾಂಗಾಮಯಸಂಜ್ಞಕೈಃ ।
ಭಿದ್ಯತೇ ದೇಹಜಸ್ತಾಪೋ ಮಾನಸಂ ಶ್ರೋತುಮರ್ಹಥ ॥ 234.4 ॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧಭದ್ವೇಷಲೋಭಮೋಹವಿಷಾದಜಃ ।
ಶೋಕಾಸೂಯಾವಮಾನೇರ್ಷ್ಯಾಮಾತ್ಸರ್ಯಾಭಿಭವಸ್ತಥಾ ॥ 234.5 ॥

ಮಾನಸೋಽಪಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠಾಸ್ತಾಪೋ ಭವತಿ ನೈಕಧಾ ।
ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಭಿರ್ಭೇದೈಸ್ತಾಪೋ ಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 234.6 ॥

ಮೃಗಪಕ್ಷಿಮನುಷ್ಯಾದ್ಯೈಃ ಪಿಶಾಚೋರಗರಾಕ್ಷಸೈಃ ।
ಸರೀಸೃಪಾದ್ಯೈಶ್ಚ ನೃಣಾಂ ಜನ್ಯತೇ ಚಾಽಽಧಿಭೌತಿಕಃ ॥ 234.7 ॥

ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾಂಬುವೈದ್ಯುತಾದಿಸಮುದ್ಭವಃ ।
ತಾಪೋ ದ್ವಿಜವರಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಕಥ್ಯತೇ ಚಾಽಽಧಿದೈವಿಕಃ ॥ 234.8 ॥

ಗರ್ಭಜನ್ಮಜರಾಜ್ಞಾನಮೃತ್ಯುನಾರಕಜಂ ತಥಾ ।
ದುಃಖಂ ಸಹಸ್ರಶೋ ಭೇದೈರ್ಭಿದ್ಯತೇ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 234.9 ॥

ಸುಕುಮಾರತನುರ್ಗರ್ಭೇ ಜಂತುರ್ಬಹುಮಲಾವೃತೇ ।
ಉಲ್ಬಸಂವೇಷ್ಟಿತೋ ಭಗ್ನಪೃಷ್ಠಗ್ರೀವಾಸ್ಥಿಸಂಹತಿಃ ॥ 234.10 ॥

ಅತ್ಯಮ್ಲಕಟುತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣೈರ್ಮಾತೃಭೋಜನೈಃ ।
ಅತಿತಾಪಿಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಬಾಧ್ಯಮಾನೋಽತಿವೇದನಃ ॥ 234.11 ॥

ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಂಚನಾದೌ ನಾಗಾ(ಙ್ಗಾ)ನಾಂ ಪ್ರಭುರಾತ್ಮನಃ ।
ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಮಹಾಪಂಕಶಾಯೀ ಸರ್ವತ್ರ ಪೀಡಿತಃ ॥ 234.12 ॥

ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಸಚೈತನ್ಯಃ ಸ್ಮರಂಜನ್ಮಶತಾನ್ಯಥ ।
ಆಸ್ತೇ ಗರ್ಭೇಽತಿದುಃಖೇನ ನಿಜಕರ್ಮನಿಬಂಧನಃ ॥ 234.13 ॥

ಜಾಯಮಾನಃ ಪುರೀಷಾಸೃಙ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಾವಿಲಾನನಃ ।
ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇನ ವಾತೇನ ಪೀಡ್ಯಮಾನಾಸ್ಥಿಬಂಧನಃ ॥ 234.14 ॥

ಅಧೋಮುಖಸ್ತೈಃ ಕ್ರಿಯತೇ ಪ್ರಬಲೈಃ ಸೂತಿಮಾರುತೈಃ ।
ಕ್ಲೇಶೈರ್ನಿಷ್ಕ್ರಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಜಠರಾನ್ಮಾತುರಾತುರಃ ॥ 234.15 ॥

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮವಾಪ್ಯ ಮಹತೀಂ ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ಬಾಹ್ಯವಾಯುನಾ ।
ವಿಜ್ಞಾನಭ್ರಂಸಮಾಪ್ನೋತಿ ಜಾತಸ್ತು ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 234.16 ॥

ಕಂಟಕೈರಿವ ತುನ್ನಾಂಗಃ ಕ್ರಕಚೈರಿವ ದಾರಿತಃ ।
ಪೂತಿವ್ರಣಾನ್ನಿಪತಿತೋ ಧರಣ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಮಿಕೋ ಯಥಾ ॥ 234.17 ॥

ಕಂಡೂಯನೇಽಪಿ ಚಾಶಕ್ತಃ ಪರಿವರ್ತೇಽಪ್ಯನೀಶ್ವರಃ ।
ಸ್ತನಪಾನಾದಿಕಾಹಾರಮವಾಪ್ನೋತಿ ಪರೇಚ್ಛಯಾ ॥ 234.18 ॥

ಅಶುಚಿಸ್ರಸ್ತರೇ ಸುಪ್ತಃ ಕೀಟದಂಶಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ।
ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋಽಪಿ ನೈವೈಷಾಂ ಸಮರ್ಥೋ ವಿನಿವಾರಣೇ ॥ 234.19 ॥

ಜನ್ಮದುಃಖಾನ್ಯನೇಕಾನಿ ಜನ್ಮನೋಽನಂತರಾಣಿ ಚ ।
ಬಾಲಭಾವೇ ಯದಾಪ್ನೋತಿ ಆಧಿಭೂತಾದಿಕಾನಿ ಚ ॥ 234.20 ॥

ಅಜ್ಞಾನತಮಸಾ ಛನ್ನೋ ಮೂಢಾಂತಃ ಕರಣೋ ನರಃ ।
ನ ಜಾನಾತಿ ಕುತಃ ಕೋಽಹಂ ಕುತ್ರ ಗಂತಾ ಕಿಮಾತ್ಮಕಃ ॥ 234.21 ॥

ಕೇನ ಬಂಧೇನ ಬದ್ಧೋಽಹಂ ಕಾರಣಂ ಕಿಮಕಾರಣಂ ।
ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕಿಮಕಾರ್ಯಂ ವಾ ಕಿಂ ವಾಚ್ಯಂ ಕಿಂ ನ ಚೋಚ್ಯತೇ ॥ 234.22 ॥

ಕೋ ಧರ್ಮಃ ಕಶ್ಚ ವಾಽಧರ್ಮಃ ಕಸ್ಮಿನ್ವರ್ತೇತ ವೈ ಕಥಂ ।
ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಕರ್ತವ್ಯಂ ಕಿಂ ವಾ ಕಿಂ ಗುಣದೋಷವತ್ ॥ 234.23 ॥

ಏವಂ ಪಶುಸಮೈರ್ಮೂಢೈರಜ್ಞಾನಪ್ರಭವಂ ಮಹತ್ ।
ಅವಾಪ್ಯತೇ ನರೈರ್ದುಃಖಂ ಶಿಶ್ನೋದರಪರಾಯಣೈಃ ॥ 234.24 ॥

ಅಜ್ಞಾನಂ ತಾಮಸೋ ಭಾವಃ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ ।
ಅಜ್ಞಾನಿನಾಂ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ಕರ್ಮಲೋಪಸ್ತತೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 234.25 ॥

ನರಕಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಲೋಪಾತ್ಫಲಮಾಹುರ್ಮಹರ್ಷಯಃ ।
ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಿನಾಂ ದುಃಖಮಿಹ ಚಾಮುತ್ರ ಚೋತ್ತಮಂ ॥ 234.26 ॥

ಜರಾಜರ್ಜರದೇಹಶ್ಚ ಶಿಥಿಲಾವಯವಃ ಪುಮಾನ್ ।
ವಿಚಲಚ್ಛೀರ್ಣದಶನೋ ವಲಿಸ್ನಾಯುಶಿರಾವೃತಃ ॥ 234.27 ॥

ದೂರಪ್ರನಷ್ಟನಯನೋ ವ್ಯೋಮಾಂತರ್ಗತತಾರಕಃ ।
ನಾಸಾವಿವರನಿರ್ಯಾತರೋಮಪುಂಜಶ್ಚಲದ್ವಪುಃ ॥ 234.28 ॥

ಪ್ರಕಟೀಭೂತಸರ್ವಾಸ್ಥಿರ್ನತಪೃಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸಂಹತಿಃ ।
ಉತ್ಸನ್ನಜಠರಾಗ್ನಿತ್ವಾದಲ್ಪಾಹಾರೋಲ್ಪಚೇಷ್ಟಿತಃ ॥ 234.29 ॥

ಕೃಚ್ಛ್ರಚಂಕ್ರಮಣೋತ್ಥಾನಶಯನಾಸನಚೇಷ್ಟಿತಃ ।
ಮಂದೀಭವಚ್ಛ್ರೋತ್ರನೇತ್ರಗಲಲ್ಲಾಲಾವಿಲಾನನಃ ॥ 234.30 ॥

ಅನಾಯತ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕರಣೈರ್ಮರಣೋನ್ಮುಖಃ ।
ತತ್ಕ್ಷಣೇಽಪ್ಯನುಭೂತಾನಾಮಸ್ಮರ್ತಾಽಖಿಲವಸ್ತುನಾಂ ॥ 234.31 ॥

ಸಕೃದುಚ್ಚಾರಿತೇ ವಾಕ್ಯೇ ಸಮುದ್ಭೂತಮಹಾಶ್ರಮಃ ।
ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಮಯಾಯಾಸಸಮುದ್ಭೂತಪ್ರಜಾಗರಃ ॥ 234.32 ॥

ಅನ್ಯೇನೋತ್ಥಾಪ್ಯತೇಽನ್ಯೇನ ತಥಾ ಸಂವೇಶ್ಯತೇ ಜರೀ ।
ಭೃತ್ಯಾತ್ಮಪುತ್ರದಾರಾಣಾಮಪಮಾನಪರಾಕೃತಃ ॥ 234.33 ॥

ಪ್ರಕ್ಷೀಣಾಖಿಲಶೌಚಶ್ಚ ವಿಹಾರಾಹಾರಸಂಸ್ಪೃಹಃ ।
ಹಾಸ್ಯಃ ಪರಿಜನಸ್ಯಾಪಿ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಾಶೇಷಬಾಂಧವಃ ॥ 234.34 ॥

ಅನುಭೂತಮಿವಾನ್ಯಸ್ಮಿಂಜನ್ಮನ್ಯಾತ್ಮವಿಚೇಷ್ಟಿತಂ ।
ಸಂಸ್ಮರನ್ಯೌವನೇ ದೀರ್ಘಂ ನಿಃಶ್ವಸಿತ್ಯತಿತಾಪಿತಃ ॥ 234.35 ॥

ಏವಮಾದೀನಿ ದುಃಖಾನಿ ಜರಾಯಾಮನುಭೂಯ ಚ ।
ಮರಣೇ ಯಾನಿ ದುಃಖಾನಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಶೃಣು ತಾನ್ಯಪಿ ॥ 234.36 ॥

ಶ್ಲಥಗ್ರೀವಾಂಘ್ರಿಹಸ್ತೋಽಥ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ವೇಪಥುನಾ ನರಃ ।
ಮುಹುರ್ಗ್ಲಾನಿಪರಶ್ಚಾಸೌ ಮುಹುರ್ಜ್ಞಾನಬಲನ್ವಿತಃ ॥ 234.37 ॥

ಹಿರಣ್ಯಧಾನ್ಯತಯಭಾರ್ಯಾಭೃತ್ಯಗೃಹಾದಿಷು ।
ಏತೇ ಕಥಂ ಭವಿಷ್ಯಂತೀತ್ಯತೀವಮಮತಾಕುಲಃ ॥ 234.38 ॥

ಮರ್ಮವಿದ್ಭಿರ್ಮಹಾರೋಗೈಃ ಕ್ರಕಚೈರಿವ ದಾರುಣೈಃ ।
ಶರೈರಿವಾಂತಕಸ್ಯೋಗ್ರೈಶ್ಛಿದ್ಯಮಾನಾಸ್ಥಿಬಂಧನಃ ॥ 234.39 ॥

ಪರಿವರ್ತಮಾನತಾರಾಕ್ಷಿಹಸ್ತಪಾದಂ ಮುಹುಃ ಕ್ಷಿಪನ್ ।
ಸಂಶುಷ್ಯಮಾಣತಾಲ್ವೋಷ್ಠಕಂಠೋ ಘುರಘುರಾಯತೇ ॥ 234.40 ॥

ನಿರುದ್ಧಕಂಠದೇಶೀಽಪಿ ಉದಾನಶ್ವಾಸಪೀಡಿತಃ ।
ತಾಪೇನ ಮಹತಾ ವ್ಯಾಪ್ತಸ್ತೃಷಾ ವ್ಯಾಪ್ತಸ್ತಥಾ ಕ್ಷುಧಾ ॥ 234.41 ॥

ಕ್ಲೇಶಾದುತ್ಕ್ರಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಯಾಮ್ಯಕಿಂಕರಪೀಡಿತಃ ।
ತಾಪೇನ ಮಹಾತ ವ್ಯಾಪ್ತಸ್ತೃಷಾ ವ್ಯಾಪ್ತಸ್ತಥಾ ಕ್ಷುಧಾ ॥ 234.42 ॥

ಏತಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಚೋಗ್ರಾಣಿ ದುಃಖಾನಿ ಮರಣೇ ನೃಣಾಂ ।
ಶೃಣುಧ್ವಂ ದರ್ಶಂ ಯಾನಿ ಪ್ರಾಪ್ಯಂತೇ ಪುರುಷೈರ್ಮೃತೈಃ ॥ 234.43 ॥

ಯಾಮ್ಯಕಿಂಕರಪಾಶಾದಿಗ್ರಹಣಂ ದಂಡತಾಡನಂ ।
ಯಮಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಚೋಗ್ರಮುಗ್ರಮಾರ್ಗವಿಲೋಕನಂ ॥ 234.44 ॥

ಕರಂಭವಾಲುಕಾವಿಹ್ನಿಯಂತ್ರಶಸ್ತ್ರಾದಿಭೀಷಣೇ ।
ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯಾತನಾಯಾಶ್ಚ ಯಾತನಾದಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ 234.45 ॥

ಕ್ರಕಚೈಃಪೀಡ್ಯಮಾನಾನಾಂಮೃ(ಮೂ)ಷಾಯಾಂ ಚಾಪಿ ಧ್ಮಾಪ್ಯತಾಂ ।
ಕುಠಾರೈಃ ಪಾಟ್ಯಮಾನಾನಾಂಭೂಮೌ ಚಾಪಿ ನಿಖನ್ಯತಾಂ ॥ 234.46 ॥

ಶೂಲೇಷ್ವಾರೋಪ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ವ್ಯಾಘ್ರವಕ್ತ್ರೇ ಪ್ರವೇಶ್ಯತಾಂ ।
ಗೃಧ್ರೈಃ ಸಂಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ದ್ವೀಪಿಭಿಶ್ಚೋಪಭುಜ್ಯತಾಂ ॥ 234.47 ॥

ಕ್ವಥ್ಯತಾಂ ತೈಲಮಧ್ಯೇ ಚ ಕ್ಲಿದ್ಯತಾಂ ಕ್ಷಾರಕರ್ದಮೇ ।
ಉಚ್ಚನ್ನಿಪಾತ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ಯತಾಂ ಕ್ಷೇಪಯಂತ್ರಕೈಃ ॥ 234.48 ॥

ನರಕೇ ಯಾನಿ ದುಃಖಾನಿ ಪಾಪಹೇತೂದ್ಭವಾನಿ ವೈ ।
ಪ್ರಾಪ್ಯಂತೇ ನಾರಕೈರ್ವಿಪ್ರಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ 234.49 ॥

ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠಾ ನರಕೇ ದುಃಖಪದ್ಧತಿಃ ।
ಸ್ವರ್ಗೇಽಪಿ ಪಾತಭೀತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಿಷ್ಣೋರ್ನಾಸ್ತಿ ನಿರ್ವೃತಿಃ ॥ 234.50 ॥

ಪುನಶ್ಚ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ ಜಾಯತೇ ಚ ಪುನರ್ನರಃ ।
ಗರ್ಭೇ ವಿಲೀಯತೇ ಭೂಯೋ ಜಾಯಮಾನೋಽಸ್ತಮೇತಿ ಚ ॥ 234.51 ॥

ಜಾತಮಾತ್ರಶ್ಚ ಮ್ರಿಯತೇ ಬಾಲಭಾವೇ ಚ ಯೌವನೇ ।
ಯದ್ಯತ್ಪ್ರೀತಿಕರಂ ಪುಂಸಾಂ ವಸ್ತು ವಿಪ್ರಾಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥ 234.52 ॥

ತದೇವ ದುಃಖವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಬೀಜತ್ವಮುಪಗಚ್ಛತಿ ।
ಕಲತ್ರಪುತ್ರಮಿತ್ರಾದಿಗೃಹಕ್ಷೇತ್ರಧನಾದಿಕೈಃ ॥ 234.53 ॥

ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತಥಾ ಭೂರಿ ಸುಖಂ ಪುಂಸಾಂ ಯಥಾಽಸುಖಂ ।
ಇತಿ ಸಂಸಾರದುಃಖಾರ್ಕತಾಪತಾಪಿತಚೇತಸಾಂ ॥ 234.54 ॥

ವಿಮುಕ್ತಿಪಾದಪಚ್ಛಾಯಾಮೃತೇ ಕುತ್ರ ಸುಖಂ ನೃಣಾಂ ।
ತದಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ದುಃಖಜಾತಸ್ಯ ಪಂಡಿತೈಃ ॥ 234.55 ॥

ಗರ್ಭಜನ್ಮಜರಾದ್ಯೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರಭವಿಷ್ಯತಃ ।
ನಿರಸ್ತಾತಿಶಯಾಹ್ಲಾದಂ ಸುಖಭಾವೈಕಲಕ್ಷಣಂ ॥ 234.56 ॥

ಭೇಷಜಂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೇಕಾ ಚಾಽಽತ್ಯಂತಿಕೀ ಮತಾ ।
ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಪಂಡಿತೈರ್ನರೈಃ ॥ 234.57 ॥

ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುರ್ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಕರ್ಮ ಚೋಕ್ತಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ಆಗಮೋತ್ಥಂ ವಿವೇಕಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ ಜ್ಞಾನಂ ತಥೋಚ್ಯತೇ ॥ 234.58 ॥

ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾಽಽಗಮಮಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿವೇಕಜಂ ।
ಅಂಧಂ ತಮ ಇವಾಜ್ಞಾನಂ ದೀಪವಚ್ಚೇಂದ್ರಿಯೋದ್ಭವಂ ॥ 234.59 ॥

ಯಥಾ ಸೂರ್ಯಸ್ತಥಾ ಜ್ಞಾನಂ ಯದ್ವೈ ವಿಪ್ರಾ ವಿವೇಕಜಂ ।
ಮನುರಪ್ಯಾಹ ವೇದಾರ್ಥಂ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಯನ್ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 234.60 ॥

ತದೇತಚ್ಛ್ರುಯತಾಮತ್ರ ಸಂಬಂಧೇ ಗದತೋ ಮಮ ।
ದ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೀ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಚ ಯತ್ ॥ 234.61 ॥

ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿಷ್ಣಾತಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ।
ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಇತಿ ಚಾಽಽಥರ್ವಣೀ ಶ್ರುತಿಃ ॥ 234.62 ॥

ಪರಯಾ ಹ್ಯಕ್ಷರಪ್ರಾಪ್ತಿರೃಗ್ವೇದಾದಿಮಯಾಽಪರಾ ।
ಯತ್ತದವ್ಯಕ್ತಮಜರಮಚಿಂತ್ಯಮಜಮವ್ಯಯಂ ॥ 234.63 ॥

ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮರೂಪಂ ಚ ಪಾಣಿಪಾದಾದ್ಯಸಂಯುತಂ ।
ವಿತ್ತಂ ಸರ್ವಗತಂ ನಿತ್ಯಂ ಭೂತಯೋನಿಮಕಾರಣಂ ॥ 234.64 ॥

ವ್ಯಾಪ್ಯಂ ವ್ಯಾಪ್ಯಂ ಯತಃ ಸರ್ವಂ ತದ್ವೈ ಪಶ್ಯಂತಿ ಸೂರಯಃ ।
ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಧಾಮ ತದ್ವ್ಯೇಯಂ ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ ॥. 234.65 ॥

ಶ್ರುತಿವಾಕ್ಯೋದಿತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಂ ।
ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಲಯಂ ಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಗತಿಂ ಗತಿಂ ॥ 234.66 ॥

ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ ।
ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಬಲವೈಶ್ವರ್ಯವೀರ್ಯತೇಜಾಂಸ್ಯಶೇಷತಃ ॥ 234.67 ॥

ಭಗವಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯಾನಿ ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ ।
ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಬಲೈಶ್ವರ್ಯವೀರ್ಯತೇಜಾಂಸ್ಯಶೇಷತಃ ॥ 234.68 ॥

ಭೂತೇಷು ಚ ಸ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ವಾಸುದೇವಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।
ಉವಾಚೇದಂ ಮಹರ್ಷಿಭ್ಯಃ ಪುರಾ ಪೃಷ್ಟಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ॥ 234.69 ॥

ನಾಮಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಮನಂತಸ್ಯ ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಭೂತೇಷು ವಸತೇ ಯೋಽನ್ತರ್ವಸಂತ್ಯತ್ರ ಚ ತಾನಿ ಯತ್ ॥

ಧಾತಾ ವಿಧಾತಾ ಜಗತಾಂ ವಾಸುದೇವಸ್ತತಃ ಪ್ರಭುಃ ॥ 234.70 ॥

ಸಸರ್ವಭೂತಪ್ರಕೃತಿರ್ಗುಣಾಂಶ್ಚ, ದೋಷಾಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನ್ಸ(ನ)ಗುಣೋ ಹ್ಯತೀತಃ ।
ಅತೀತಸರ್ವಾವರಣೋಽಖಿಲಾತ್ಮಾ, ತೇನಾಽಽವೃತಂ ಯದ್ಭವನಾಂತರಾಲಂ ॥ 234.71 ॥

ಸಮಸ್ತಕಲ್ಯಾಣಗುಣಾತ್ಮಕೋ ಹಿ, ಸ್ವಶಕ್ತಿಲೇಶಾದೃತಭೂತಸರ್ಗಃ ।
ಇಚ್ಛಾಗೃಹೀತಾಭಿಮತೋರುದೇಹಃ, ಸಂಸಾಧಿತಾಶೇಷಜಗದ್ಧಿತೋಽಸೌ ॥ 234.72 ॥

ತೇಜೋಬಲೈಶ್ವರ್ಯಮಹಾವರೋಧಃ, ಸ್ವವೀರ್ಯಶಕ್ತ್ಯಾದಿಗುಣೈಕರಾಶಿಃ ।
ಪರಃ ಪರಾಣಾಂ ಸಕಲಾ ನ ಯತ್ರ, ಕ್ಲೇಶಾದಯಃ ಸಂತಿ ಪರಾಪರೇಶೇ ॥ 234.73 ॥

ಸ ಈಶ್ವರೋ ವ್ಯಷ್ಟಿಸಮಷ್ಟಿರೂಪೋಽವ್ಯಕ್ತಸ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಕಟಸ್ವರೂಪಃ ।
ಸರ್ವೇಶ್ವರಃ ಸರ್ವದೃಕ್ಸರ್ವವೇತ್ತಾ, ಸಮಸ್ತಶಕ್ತಿಃ ಪರಮೇಶ್ವರಾಖ್ಯಃ ॥ 234.74 ॥

ಸಂಜ್ಞಾಯತೇ ಯೇನ ತದಸ್ತದೋಷಂ ಶುದ್ಧಂ ಪರಂ ನಿರ್ಮಲಮೇಕರೂಪಂ ।
ಸಂದೃಶ್ಯತೇ ವಾಽಽಪ್ಯಥ ಗಮ್ಯತೇ ವಾ,ತಜ್ಜ್ಞಾನಮಜ್ಞಾನಮತೋಽನ್ಯದುಕ್ತಂ ॥ 234.75 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸರ್ಷಿಸಂವಾದ ಆತ್ಯಂತಿಕಲಯನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 234 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 235 (127)
ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಇದಾನೀಂ ಬ್ರೂಹಿ ಯೋಗಂ ಚ ದುಃಖಸಂಯೋಗಭೇಷಜಂ ।
ಯಂ ವಿದಿತ್ವಾಽವ್ಯಯಂ ತತ್ರ ಯುಂಜಾಮಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಂ ॥ 235.1 ॥

ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ ವಚನಂ ತೇಷಾಂ ಕುಷ್ಣದ್ವೈಪಾಯನಸ್ತದಾ ।
ಅಬ್ರವೀತ್ಪರಮಪ್ರೀತೋ ಯೋಗೀ ಯೋಗವಿದಾಂ ವರಃ ॥ 235.2 ॥

ಯೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೋ ವಿಪ್ರಾಃ ಶೃಣುಧ್ವಂ ಭವನಾಶನಂ ।
ಯಮಭ್ಯಸ್ಯಾಽಽಪ್ನು ಯಾದ್ಯೋಗೀ ಮೋಕ್ಷಂ ಪರಮದುರ್ಲಭಂ ॥ 235.3 ॥

ಶ್ರುತ್ವಾಽಽದೌ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಗುರುಮಾರಾಧ್ಯ ಭಕ್ತಿತಃ ।
ಇತಿಹಾಸಂ ಪುರಾಣಂ ಚ ವೇದಾಂಶ್ಚೈವ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ॥ 235.4 ।
ಆಹಾರಂ ಯೋಗದೋಷಾಂಶ್ಚ ದೇಶಕಾಲಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸಮಭ್ಯಸೇದ್ಯೋಗಂ ನಿರ್ದ್ವದ್ವೋ ನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಃ ॥ 235.5 ॥

ಭುಂಜನ್ಸಕ್ತುಂ ಯವಾಗೂಂ ಚ ತಕ್ರಮೂಲಫಲಂ ಪಯಃ ।
ಯಾವಕಂ ಕಣಪಿಣ್ಯಾಕಮಾಹಾರಂ ಯೋಗಸಾಧನಂ ॥ 235.6 ॥

ನ ಮನೋವಿಕಲೇ ಧ್ಮಾತೇ ನ ಶ್ರಾಂತೇ ಕ್ಷುಧಿತೇ ತಥಾ ।
ನ ದ್ವಂದ್ವೇ ನ ಚ ಶೀತೇ ಚ ನ ಚೋಷ್ಣೇ ನಾನಿಲಾತ್ಮಕೇ ॥ 235.7 ॥

ಸಶಬ್ದೇ ನ ಜಲಾಭ್ಯಾಸೇ ಜೀರ್ಣಗೋಷ್ಠೇ ಚತುಷ್ಪಥೇ ।
ಸರೀಸೃಪೇ ಶ್ಮಶಾನೇ ಚ ನ ನದ್ಯಂತೇಽಗ್ನಿಸಂನಿಧೌ ॥ 235.8 ॥

ನ ಚೈತ್ಯೇ ನ ಚ ವಲ್ಮೀಕೇ ಸಭಯೇ ಕೂಪಸಂನಿಧೈ ।
ನ ಶುಷ್ಕಪರ್ಣನಿಚಯೇ ಯೋಗಂ ಯುಂಜೀತ ಕರ್ಹಿಚಿತ್ ॥ 235.9 ॥

ದೇಶಾನೇತಾನನಾದೃತ್ಯ ಮೂಢತ್ವಾದ್ಯೋ ಯುನಕ್ತಿ ವೈ ।
ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ತಸ್ಯ ಯೇ ದೋಷಾ ಜಾಯಂತೇ ವಿಘ್ನಕಾರಕಾಃ ॥ 235.10 ॥

ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಜಡತಾ ಲೋಪಃ ಸ್ಮೃತೇರ್ಮೂಕತ್ವಮಂಧತಾ ।
ಜ್ವರಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ಸದ್ಯಸ್ತದ್ವದಜ್ಞಾನಸಂಭವಃ ॥ 235.11 ॥

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಕಾರ್ಯಾ ರಕ್ಷಾ ಯೋಗವಿದಾ ಸದಾ ।
ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಣಾಂ ಶರೀರಂ ಸಾಧನಂ ಯತಃ ॥ 235.12 ॥

ಆಶ್ರಮೇ ವಿಜನೇ ಗುಹ್ಯೇ ನಿಃಶಬ್ದೇ ನಿರ್ಭಯೇ ನಗೇ ।
ಶೂನ್ಯಾಗಾರೇ ಶುಚೌರಮ್ಯೇ ಚೈಕಾಂತೇ ದೇವತಾಲಯೇ ॥ 235.13 ॥

ರಜನ್ಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯಾಮೇ ಪೂರ್ವೇ ಚ ಸುಸಮಾಹಿತಃ ।
ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಮಧ್ಯಮೇ ಚಾಹ್ನಿ ಯುಕ್ತಾಹಾರೋ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ॥ 235.14 ॥

ಆಸೀನಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖೋ ರಮ್ಯ ಆಸನೇ ಸುಖನಿಶ್ಚಲೇ ।
ನಾತಿನೀಚೇ ನ ಚೋಚ್ಛ್ರಿತೇ ನಿಸ್ಪೃಹಃ ಸತ್ಯವಾಕ್ಷುಚಿಃ ॥ 235.15 ॥

ಯುಕ್ತನಿದ್ರೋ ಜಿತಕ್ರೋಧಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಃ ।
ಸರ್ವದ್ವಂದ್ವಸಹೋ ಧೀರಃ ಸಮಕಾಯಾಂಘ್ರಿಮಸ್ತಕಃ ॥ 235.16 ॥

ನಾಭೌ ನಿಧಾಯ ಹಸ್ತೌ ದ್ವೌ ಶಾಂತಃ ಪದ್ಮಾಸನೇ ಸ್ಥಿತಃ ।
ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಂ ನಾಸಾಗ್ರೇ ಪ್ರಾಣಾನಾಯಮ್ಯ ವಾಗ್ಯತಃ ॥ 235.17 ॥

ಸಮಾಹೃತ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಮನಸಾ ಹೃದಯೇ ಮುನಿಃ ।
ಪ್ರಣವಂ ದೀರ್ಘಮುದ್ಯಮ್ಯ ಸಂವೃತಾಸ್ಯಃ ಸುನಿಶ್ಚಲಃ ॥ 235.18 ॥

ರಜಸಾ ತಮಸೋ ವೃತ್ತಿಂ ಸತ್ತ್ವೇನ ರಜಸಸ್ತಥಾ ।
ಸಂಛಾದ್ಯ ನಿರ್ಮಲಂ ಶಾಂತೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸಂವೃತಲೋಚನಃ ॥ 235.19 ॥

ಹೃತ್ಪದ್ಮಕೋಟರೇ ಲೀನಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ನಿರಂಜನಂ ।
ಯುಂಜೀತ ಶಾಂತೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸಂವೃತಲೋಚನಃ ॥ 235.20 ॥

ಕರಣೇಂದ್ರಿಯಭೂತಾನಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇ ಪ್ರಥಮಂ ನ್ಯಸೇತ್ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಶ್ಚ ಪರೇ ಯೋಜ್ಯಸ್ತತೋ ಯುಂಜತಿ ಯೋಗವಿತ್ ॥ 235.21 ॥

ಮನೋ ಯಸ್ಯಾಂತಮಭ್ಯೇತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಚಂಚಲಂ ।
ಸಂತ್ಯಜ್ಯ ವಿಷಯಾಂಸ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕಾಶಿತಾ ॥ 235.22 ॥

ಯದಾ ನಿರ್ವಿಷಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಪರೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಲೀಯತೇ ।
ಸಮಾಧೌ ಯೋಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ತದಾಽಭ್ಯೇತಿ ಪರಂ ಪದಂ ॥ 235.23 ॥

ಅಸಂಸಕ್ತಂ ಯದಾ ಚಿತ್ತಂ ಯೋಗಿನಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು ।
ಭವತ್ಯಾನಂದಮಾಸಾದ್ಯ ತದಾ ನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥ 235.24 ॥

ಶುದ್ಧಂ ಧಾಮತ್ರಯಾತೀತಂ ತುರ್ಯಾಖ್ಯಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮಂ ।
ಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಗಬಲಾದ್ಯೋಗೀ ಮುಚ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ 235.25 ॥

ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ ।
ಸರ್ವತ್ರಾನಿತ್ಯಬುದ್ಧಿಸ್ತು ಯೋಗೀ ಮುಚ್ಯೇತ ನಾನ್ಯಥಾ ॥ 235.26 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ನ ಸೇವೇನ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಯೋಗವಿತ್ ।
ಸದಾ ಚಾಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಮುಚ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥ 235.27 ॥

ನ ಚ ಪದ್ಮಾಸನಾದ್ಯೋಗೋ ನ ನಾಸಾಗ್ರನಿರೀಕ್ಷಣಾತ್ ।
ಮನಸಶ್ಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಸಂಯೋಗೋ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 235.28 ॥

ಏವಂ ಮಯಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಮುಕ್ತಿದಃ ।
ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಹೇತುಶ್ಚ ಕಿಮನ್ಯಚ್ಛ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಥ ॥ 235.29 ॥

ಲೋಮಹರ್ಷಣ ಉವಾಚ
ಶ್ರುತ್ವಾ ತೇ ವಚನಂ ತಸ್ಯ ಸಾಧು ಸಾಧ್ವಿತಿ ಚಾಬ್ರುವನ್ ।
ವ್ಯಾಸಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಸಂಪೂಜ್ಯ ಪುನಃ ಪ್ರಷ್ಟುಂ ಸಮುದ್ಯತಾಃ ॥ 235.30 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸರ್ಷಿಸಂವಾದೇ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಪಂಚತ್ರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 235 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 236 (128)
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ತವ ವಕ್ತ್ರಾಬ್ಧಿಸಂಭೂತಮಮೃತಂ ವಾಙ್ಮಯಂ ಮುನೇ ।
ಪಿಬತಾಂ ನೋ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ನ ನೃಪ್ತಿರಿಹ ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 236.1 ॥

ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಂ ಮುನೇ ಬ್ರೂಹಿ ವಿಸ್ತರೇಣ ವಿಮುಕ್ತಿದಂ ।
ಸಾಂಖ್ಯಂ ಚ ದ್ವಿಪದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಹೇ ವಯಂ ॥ 236.2 ॥

ಪ್ರಜ್ಞಾವಾಞ್ಶ್ರೋತ್ರಿಯೋ ಯಜ್ವಾ ಖ್ಯಾತಃ ಪ್ರಾಜ್ಞೋಽನಸೂಯಕಃ ।
ಸತ್ಯಧರ್ಮಮತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮನ್ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ 236.3 ॥

ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಸರ್ವತ್ಯಾಗೇನ ಮೇಧಯಾ ।
ಸಾಂಖ್ಯೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಯೋಗ ಏತತ್ಪೃಷ್ಟೋ ವದಸ್ವ ನಃ ॥ 236.4 ॥

ಮನಸಶ್ಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಯಥೈಕಾಗಯ್ರಮವಾಪ್ಯತೇ ।
ಯೇನೋಪಾಯೇನ ಪುರುಷಸ್ತತ್ತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮರ್ಹಸಿ ॥ 236.5 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ನಾನ್ಯತ್ರ ಜ್ಞಾನತಪಸೋರ್ನಾನ್ಯತ್ರೇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಾತ್ ।
ನಾನ್ಯತ್ರ ಸರ್ವಸಂತ್ಯಾಗಾತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಕಶ್ಚನ ॥ 236.6 ॥

ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಪೂರ್ವಸೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ವಯಂಭುವಃ ।
ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪ್ರಾಣಭೃದ್ಗ್ರಾಮೇ ನಿವಿಷ್ಟಾನಿ ಶರೀರಿಷು ॥ 236.7 ॥

ಭೂಮೇರ್ದೇಹೋ ಜಲಾತ್ಸ್ನೇಹೋ ಜ್ಯೋತಿಷಶ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಸ್ಮೃತೇ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾಶ್ರಯೋ ವಾಯುಃಕೋಷ್ಠಾಕಾಶಂ ಶರೀರಿಣಾಂ ॥ 236.8 ॥

ಕ್ರಾಂತೌ ವಿಷ್ಣುರ್ಬಲೇ ಶಕ್ರಃ ಕೋಷ್ಠೇಽಗ್ನಿರ್ಭೋಕ್ತುಮಿಚ್ಛತಿ ।
ಕರ್ಣಯೋಃ ಪ್ರದಿಶಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ವಾಕ್ಸರಸ್ವತೀ ॥ 236.9 ॥

ಕರ್ಣೌ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ನಾಸಿಕಾ ಚೈವ ಪಂಚಮೀ ।
ದಶ ತಾನೀಂದ್ರಿಯೋಕ್ತಾನಿ ದ್ವಾರಾಣ್ಯಾಹಾರಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 236.10 ॥

ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶೌ ತಥಾ ರೂಪಂ ರಸಂ ಗಂಧಂ ಚ ಪಂಚಮಂ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ಪೃಥಗ್ವಿದ್ಯಾದಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಸ್ತು ನಿತ್ಯದಾ ॥ 236.11 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಯುಂಕ್ತೇ ಅವಶ್ಯಾ(ಶಾ)ನಿವ ರಾಜಿನಃ(ಲಃ) ।
ಮನಶ್ಚಾಪಿ ಸದಾ ಯುಂಕ್ತೇ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಹೃದಯಾಶ್ರಿತಃ ॥ 236.12 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತಥೈವೈಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೀಶ್ವರಂ ಮನಃ ।
ನಿಯಮೇ ಚ ವಿಸರ್ಗೇ ಚ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಮನಸಸ್ತಥಾ ॥ 236.13 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವಶ್ಚೇತನಾ ಮನಃ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಚ ಜೀವಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ದೇಹೇಷು ದೇಹಿನಾಂ ॥ 236.14 ॥

ಆಶ್ರಯೋ ನಾಸ್ತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಗುಣಶಬ್ದೋ ನ ಚೇತನಾಃ ।
ಸತ್ತ್ವಂ ಹಿ ತೇಜಃ ಸೃಜತಿ ನ ಗುಣಾನ್ವೈ ಕಥಂಚನ ॥ 236.15 ॥

ಏವಂ ಸಪ್ತದಶಂ ದೇಹಂ ವೃತಂ ಷೋಡಶಭಿರ್ಗುಣೈಃ ।
ಮನೀಷೀ ಮನಸಾ ವಿಪ್ರಾಃ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ॥ 236.16 ॥

ನ ಹ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷಾ ದುಶ್ಯೋ ನ ಚ ಸರ್ವೈರಪೀಂದ್ರಿಯೈಃ ।
ಮನಸಾ ತು ಪ್ರದೀಪ್ತೇನ ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ಪ್ರಕಶತೇ ॥ 236.17 ॥

ಅಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಂ ತಚ್ಚ(ಚ್ಚಾ)ರಸಾಗಂಧಮವ್ಯಯಂ ।
ಅಶರೀರಂ ಶರೀರೇ ಸ್ವೇ ನಿರೀಕ್ಷೇತ ನಿರಿಂದ್ರಿಯಂ ॥ 236.18 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಸರ್ವದೇಹೇಷು ಮರ್ತ್ಯೇಷು ಪರಮಾರ್ಚಿತಂ ।
ಯೋಽನುಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪ್ರೇತ್ಯ ಕಲ್ಪತೇ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯತಃ ॥ 236.19 ॥

ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ।
ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥ 236.20 ॥

ಸ ಹಿ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಜಂಗಮೇಷು ಧ್ರುವೇಷು ಚ ।
ವಸತ್ಯೇಕೋ ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಂ ॥ 236.21 ॥

ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾಽಽತ್ಮನಿ ।
ಯದಾ ಪಶ್ಯತಿ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತದಾ ॥ 236.22 ॥

ಯಾವಾನಾತ್ಮನಿ ವೇದಾಽಽತ್ಮಾ ತಾವಾನಾತ್ಮಾ ಪರಾತ್ಮನಿ ।
ಯ ಏವಂ ಸತತಂ ವೇದ ಸೋಽಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥ 236.23 ॥

ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತಹಿತಸ್ಯ ಚ ।
ದೇವಾಪಿ ಮಾರ್ಗೇ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಅಪದಸ್ಯ ಪದೈಷಿಣಃ ॥ 236.24 ॥

ಶಕುಂತಾನಾಮಿವಾಽಽಕಾಶೇ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮಿವ ಚೋದಕೇ ।
ಯಥಾ ಗತಿರ್ನ ದೃಶ್ಯೇನ ತಥಾ ಜ್ಞಾನವಿದಾಂ ಗತಿಃ ॥ 236.25 ॥

ಕಾಲಃ ಪಚತಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾಽಽತ್ಮನಾಽಽತ್ಮನಿ ।
ಯಸ್ಮಿಸ್ತು ಪಚ್ಯತೇ ಕಾಲಸ್ತನ್ನ ವೇದೇಹ ಕಶ್ಚನ ॥ 236.26 ॥

ನ ತದುರ್ಧ್ವಂ ನ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ನಾಧೋ ನ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ।
ನ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀತೇ ನೈವ ಕಿಂಚಿನ್ನ ಕಶ್ಚನ ॥ 236.27 ॥

ಸರ್ವೇ ತತ್ಸ್ಥಾ ಇಮೇ ಲೋಕಾ ಬಾಹ್ಯಮೇಷಾಂ ನ ಕಿಂಚನ ।
ಯದ್ಯಪ್ಯಗ್ರೇ ಸಮಾಗಚ್ಛೇದ್ಯತಾ ಬಾಣೋ ಗುಣಚ್ಯುತಃ ॥ 236.28 ॥

ನೈವಾಂತಂ ಕಾರಣಸ್ಯೇಯಾದ್ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ಯಾನ್ಮನೋಜವಃ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಂ ನಾಸ್ತಿ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ಥೂಲತರಂ ತಥಾ ॥ 236.29 ॥

ಸರ್ವತಃ ಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಂ ।
ಸರ್ವತಃಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ॥ 236.30 ॥

ತದೇವಾಣೋರಣುತರಂ ತನ್ಮಹದ್ಭ್ಯೋ ಮಹತ್ತರಂ ।
ತದಂತಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಧ್ರುವಂ ತಿಷ್ಠನ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 236.31 ॥

ಅಕ್ಷರಂ ಚ ಕ್ಷರಂ ಚೈವ ದ್ವೇಧಾ ಭಾವೋಽಯಮಾತ್ಮನಃ ।
ಕ್ಷಕಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ದಿವ್ಯಂ ತ್ವಮೃತಮಕ್ಷರಂ ॥ 236.32 ॥

ನವದ್ವಾರಂ ಪುರಂ ಕೃತ್ವಾ ಹಂಸೋ ಹಿ ನಿಯತೋ ವಶೀ ।
ಈದೃಶಃ ಸರ್ವಭೂತಸ್ಯ ಸ್ಥಾವರಸ್ಯ ಚರಸ್ಯ ಚ ॥ 236.33 ॥

ಹಾನೇನಾಭಿವಿಕಲ್ಪಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ಸಂಚಯೇನ ಚ ।
ಶರೀರಾಣಾಮಜಸ್ಯಾಽಽಹುರ್ಹಂಸತ್ವಂ ಪಾರದರ್ಶಿನಃ ॥ 236.34 ॥

ಹಂಸೋಕ್ತಂ ಚ ಕ್ಷರಂ ಚೈವ ಕೂಟಸ್ಥಂ ಯತ್ತದಕ್ಷರಂ ।
ತದ್ವಿದ್ವಾನಕ್ಷರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಜಹಾತಿ ಪ್ರಾಣಜನ್ಮನೀ ॥ 236.35 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಭವತಾಂ ಪೃಚ್ಛತಾಂ ವಿಪ್ರಾ ಯಥಾವದಿಹ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಸಾಂಖ್ಯಂ ಜ್ಞಾನೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ತದೇತತ್ಕೀರ್ತಿತಂ ಮಯಾ ॥ 236.36 ॥

ಯೋಗಕೃತ್ಯಂ ತು ಭೋ ವಿಪ್ರಾಃ ಕೀರ್ತಯಿಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಂ ।
ಏಕತ್ವಂ ಬುದ್ಧಿಮನಸೋರಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ॥ 236.37 ॥

ಆತ್ಮನೋ ವ್ಯಾಪಿನೋ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಮೇತದತ್ತುಮಂ ।
ತದೇತದುಪಶಾಂತೇನ ದಾಂತೇನಾಧ್ಯಾತ್ಮಶೀಲಿನಾ ॥ 236.38 ॥

ಆತ್ಮಾರಾಮೇಣ ಬುದ್ಧೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಶುಚಿಕರ್ಮಣಾ ।
ಯೋಗದೋಷಾನ್ಸಮುಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಂಚ ಯಾನ್ಕವಯೋ ವಿದುಃ ॥ 236.39 ॥

ಕಾಮಂ ಕ್ರೋದಂ ಚ ಲೋಭಂ ಚ ಭಯಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ಪಂಚಮಂ ।
ಕ್ರೋಧಂ ಶಮೇನ ಜಯತಿ ಕಾಮಂ ಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜನಾತ್ ॥ 236.40 ॥

ಸತ್ತ್ವಸಂಸೇವನಾದ್ಧೀರೋ ನಿದ್ರಾಮುಚ್ಛೇತ್ತುಮರ್ಹತಿ ।
ಧೃತ್ಯಾ ಶಿಶ್ನೋದರಂ ರಕ್ಷೇತ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ಚ ಚಕ್ಷುಷಾ ॥ 236.41 ॥

ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ ಮನಸಾ ಮನೋ ವಾಚಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾ ।
ಅಪ್ರಮಾದಾದ್ಭಯಂ ಜಹ್ಯದ್ದಂಭಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋಪಸೇವನಾತ್ ॥ 236.42 ॥

ಏವಮೇತಾನ್ಯೋಗದೋಷಾಂಜಯೇನ್ನಿತ್ಯಮತಂದ್ರಿತಃ ।
ಅಗ್ನೀಂಶ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಂಶ್ಚಾಥ ದೇವತಾಃ ಪ್ರಣಮೇತ್ಸದಾ ॥ 236.43 ॥

ವರ್ಜಯೇದುದ್ಧತಾಂ ವಾಚಂ ಹಿಂಸಾಯುಕ್ತಾಂ ಮನೋನುಗಾಂ ।
ಬ್ರಹ್ಮತೇಜೋಮಯಂ ಶುಕ್ರಂ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ ॥ 236.44 ॥

ಏತಸ್ಯ ಭೂತಭೂತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಂ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಂ ।
ಧ್ಯಾಯನಮಧ್ಯಯನಂ ದಾನಂ ಸತ್ಯಂ ಹ್ರೀರಾರ್ಜವಂ ಕ್ಷಮಾ ॥ 236.45 ॥

ಶೌಚಂ ಚೈವಾಽಽತ್ಮನಃ ಶುದ್ಧಿರಿಂದ್ರಯಾಣಾಂ ಚ ನಿಗ್ರಹಃ ।
ಏತೈರ್ವಿವರ್ಘತೇ ತೇಜಃ ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಚಾಪಕರ್ಷತಿ ॥ 236.46 ॥

ಸಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಲಭ್ಯಾಲಭ್ಯೇನ ವರ್ತಯನ್
ಧೂತಪಾಪ್ಮಾ ತು ತೇಜಸ್ವೀ ಲಘ್ವಾಹಾರೋ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ॥ 236.47 ॥

ತಾಮತ್ರಧೌ ವಶೇ ಕೃತ್ವಾ ನಿಷೇವೇದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪದಂ ।
ಮನಸಶ್ಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಕೃತ್ವೈಕಾಗ್ರಯಂ ಸಮಾಹಿತಃ ॥ 236.48 ॥

ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಪರಾರ್ಧೇ ಚ ಧಾರಯೇನ್ಮನ ಆತ್ಮನಃ ।
ಜಂತೋಃ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಯದ್ಯೇಕಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮಿಂದ್ರಿಯಂ ॥ 236.49 ॥

ತತೋಽಸ್ಯ ಸ್ರವತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಗಿರೇಃ ಪಾದಾದಿವೋದಕಂ ।
ಮನಸಃ ಪೂರ್ವಮಾದದ್ಯಾತ್ಕೂರ್ಮಾಣಾಮಿವ ಮತ್ಸ್ಯಹಾ ॥ 236.50 ॥

ತತಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತತಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ಯೋಗವಿತ್ ।
ತತ ಏತಾನಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನಸಿ ಸ್ಥಾಪಯೇದ್ಯದಿ ॥ 236.51 ॥

ತಥೈವಾಪೋಹ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪಾನ್ಮನೋ ಹ್ಯಾತ್ಮನಿ ಧಾರಯೇತ್ ।
ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಿ ಹೃದಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಯೇದ್ಯದಿ ॥ 236.52 ॥

ಯದೈತಾನ್ಯವತಿಷ್ಠಂತೇ ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನಿ ಚಾಽಽತ್ಮನಿ ।
ಪ್ರಸೀದಂತಿ ಚ ಸಂಸ್ಥಾಯಾಂ ತದಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಕಾಶತೇ ॥ 236.53 ॥

ವಿಧೂಮ ಇವ ದೀಪ್ತಾರ್ಚಿರಾಗತ್ಯ ಇವ ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ ।
ವೈದ್ಯುತೋಽಗ್ನಿರಿವಾಽಽಕಾಶೇ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ॥ 236.54 ॥

ಸರ್ವ ತತ್ರ ತು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾಚ್ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ।
ತಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಯೇ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 236.55 ॥

ಧೃತಿಮಂತೋ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ।
ಏವಂ ಪರಿಮಿತಂ ಕಾಲಮಾಚರನ್ಸಂಶಿತವ್ರತಃ ॥ 236.56 ॥

ಆಸೀನೋ ಹಿ ರಹಸ್ಯೇಕೋ ಗಚ್ಛೇದಕ್ಷರಸಾಮ್ಯತಾಂ ।
ಪ್ರಮೋಹೋ ಭ್ರಮ ಆವರ್ತೋ ಘ್ರಾಣಂ ಶ್ರವಣದರ್ಶನೇ ॥ 236.57 ॥

ಅದ್ಭುತಾನಿ ರಸಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಶೀತೋಷ್ಣಮಾರುತಾಕೃತಿಃ ।
ಪ್ರತಿಭಾನುಪಸರ್ಗಾಶ್ಚ ಪ್ರತಿಸಂಗೃಹ್ಯ ಯೋಗತಃ ॥ 236.58 ॥

ತಾಂಸ್ತತ್ತ್ವವಿದನಾದೃತ್ಯ ಸಾಮ್ಯೇನೈವ ನಿವರ್ತಯೇತ್ ।
ಕುರ್ಯಾತ್ಪರಿಚಯಂ ಯೋಗೇ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ನಿಯತೋ ಮುನಿಃ ॥ 236.59 ॥

ಗಿರಿಶೃಂಗೇ ತಥಾ ಚೈತ್ಯೇ ವೃಕ್ಷಮೂಲೇಷು ಯೋಜಯೇತ್ ।
ಸಂನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಭಾಂಡಮನಾ ಇವ ॥ 236.60 ॥

ಏಕಾಗ್ರಂ ಚಿಂತಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಯೋಗಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಮನಃ ।
ಯೇನೋಪಯೇನ ಶಕ್ಯೇತ ನಿಯಂತುಂ ಚಂಚಲಂ ಮನಃ ॥ 236.61 ॥

ತತ್ರ ಯುಕ್ತೋ ನಿಷೇವೇತ ನ ಚೈವ ವಿಚಲೇತ್ತತಃ ।
ಶೂನ್ಯಾಗಾರಾಣಿ ಚೈಕಾಗ್ರೋ ನಿವಾಸಾರ್ಥಮುಪಕ್ರಮೇತ್ ॥ 236.62 ॥

ನಾತಿವ್ರಜೇತ್ಪರಂ ವಾಚಾ ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾಽಪಿ ವಾ ।
ಉಪೇಕ್ಷಕೋ ಯಥಾಹಾರೋ ಲಬ್ಧಾಲಬ್ಧಸಮೋ ಭವೇತ್ ॥ 236.63 ॥

ಯಶ್ಚೈನಮಭಿನಂದೇತ ಯಶ್ಚೈನಮಭಿವಾದಯೇತ್ ।
ಸಮಸ್ತಯೋಶ್ಚಾಪ್ಯುಭಯೋರ್ನಾಭಿಧ್ಯಾಯೇಚ್ಛುಭಾಶುಭಂ ॥ 236.64 ॥

ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇನ ಲಾಭೇಷು ನಾಲಾಭೇಷು ಚ ಚಿಂತಯೇತ್ ।
ಸಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಸಧರ್ಮಾ ಮಾತರಿಶ್ವನಃ ॥ 236.65 ॥

ಏವಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತ್ಮನಃ ಸಾಧೋಃ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ।
ಷಣ್ಮಾಸಾನ್ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಭಿವರ್ತತೇ ॥ 236.66 ॥

ವೇದನಾರ್ತಾನ್ಪರಾಂದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಮಲಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ।
ಏವಂ ತು ನಿರತೋ ಮಾರ್ಗಂ ವಿರಮೇನ್ನ ವಿಮೀಹಿತಃ ॥ 236.67 ॥

ಅಪಿ ವರ್ಣಾವಕೃಷ್ಟಸ್ತು ನಾರೀ ವಾ ಧರ್ಮಕಾಂಕ್ಷಿಣೀ ।
ತಾವಪ್ಯೇತೇನ ಮಾರ್ಗೇಣ ಗಚ್ಛೇತಾಂ ಪರಮಾಂ ಗತಿಂ ॥ 236.68 ॥

ಅಜಂ ಪುರಾಣಮಜರಂ ಸನಾತನಂ, ಯಮಿಂದ್ರಿಯಾತಿಗಮಗೋಚರಂ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಚೇಮಾಂ ಪರಮೇಷ್ಠಿಸಾಮ್ಯತಾಂ, ಪ್ರಯಾಂತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಗತಿಂ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 236.69 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸರ್ಷಿಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಪಂಚತ್ರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಧ್ಯಾಯಃ ॥ 236 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 237 (129)
ಜ್ಞಾನಿನಾಂ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಯದ್ಯೇವಂ ವೇದವಚನಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ಯಜೇತಿ ಚ ।
ಕಾಂ ದಿಶಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಯಾಂತಿ ಕಾಂ ಚ ಗಚ್ಛಂತಿ ಕರ್ಮಣಾ ॥ 237.1 ॥

ಏತದ್ವೈ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಮಸ್ತದ್ಭವಾನ್ಪ್ರಬ್ರವೀತು ನಃ ।
ಏತದನ್ಯೋನ್ಯವೈರೂಪ್ಯಂ ವರ್ತತೇ ಪ್ರತಿಕೂಲತಃ ॥ 237.2 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಶೃಣುಧ್ವಂ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲಾ ಯತ್ಪೃಚ್ಛಧ್ವಂ ಸಮಾಸತಃ ।
ಕರ್ಮವಿದ್ಯಾಮಯೌ ಚೌಭೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರೌ ॥ 237.3 ॥

ಯಾಂ ದಿಶಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಯಾಂತಿ ಯಾಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ಚ ಕರ್ಮಣಾ ।
ಶೃಣುಧ್ವಂ ಸಾಂಪ್ರತಂ ವಿಪ್ರಾ ಗಹನಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತರಂ ॥ 237.4 ॥

ಅಸ್ತಿ ಧರ್ಮ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರೈವ ಯೋ ವದೇತ್ ।
ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಸಾದೃಶ್ಯಮಿದಂ ಯಕ್ಷಸ್ಯೇದಂ ಭವೇದಥ ॥ 237.5 ॥

ದ್ವಾವಿಮಾವಥ ಪಂಥಾನೌ ಯತ್ರ ವೇದಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೋ ಧರ್ಮೋ ನಿವೃತ್ತೋ ವಾ ವಿಭಾಷಿತಃ ॥ 237.6 ॥

ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜಂತುರ್ವಿದ್ಯಯಾ ಚ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಕರ್ಮ ನ ಕುರ್ವಂತಿ ಯತಯಃ ಪಾರದರ್ಶಿನಃ ॥ 237.7 ॥

ಕರ್ಮಣಾ ಜಾಯತೇ ಪ್ರೇತ್ಯ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್ಷೋಡಶಾತ್ಮಕಃ ।
ವಿದ್ಯಯಾ ಜಾಯತೇ ನಿತ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಂ ಹ್ಯಕ್ಷರಾತ್ಮಕಂ ॥ 237.8 ॥

ಕರ್ಮ ತ್ವೇಕೇ ಪ್ರಶಂಸಂತಿ ಸ್ವಲ್ಪಬುದ್ಧಿರತಾ ನರಾಃ ।
ತೇನ ತೇ ದೇಹಜಾಲೇನ ರಮಯಂತ ಉಪಾಸತೇ ॥ 237.9 ॥

ಯೇ ತು ಬುದ್ಧಿಂ ಪರಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಧರ್ಮನೈಪುಣ್ಯದರ್ಶಿನಃ ।
ನ ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಶಂಸಂತಿ ಕೂಪಂ ನದ್ಯಾಂ ಪಿಬನ್ನಿವಃ ॥ 237.10 ॥

ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಮಾಪ್ನೋತಿ ಸುಖದುಃಖೇ ಭವಾಭವೌ ।
ವಿದ್ಯಯಾ ತದವಾಪ್ನೋತಿ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ನ ಶೋಚತಿ ॥ 237.11 ॥

ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ನ ಜಾಯತೇ ।
ನ ಜೀರ್ಯತೇ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ನ ವರ್ಧತೇ ॥ 237.12 ॥

ಯತ್ರ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಮವ್ಯಕ್ತಮಚಲಂ ಧ್ರುವಂ ।
ಅವ್ಯಾಕೃತಮನಾಯಾಮಮಮೃತಂ ಚಾಧಿಯೋಗವಿತ್ ॥ 237.13 ॥

ದ್ವಂದ್ವೈರ್ನ ಯತ್ರ ಬಾಧ್ಯಂತೇ ಮಾನಸೇನ ಚ ಕರ್ಮಣಾ ।
ಸಮಾಃ ಸರ್ವತ್ರ ಮೈತ್ರಾಶ್ಚ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥ 237.14 ॥

ವಿದ್ಯಾಮಯೋಽನ್ಯಃ ಪುರುಷೋ ದ್ವಿಜಾಃ ಕರ್ಮಮಯೋಽಪರಃ ।
ವಿಪ್ರಾಶ್ಚಂದ್ರಸಮಸ್ಪರ್ಶಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಕಲಯಾ ಸ್ಥಿತಃ ॥ 237.15 ॥

ತದೇತದೃಷಿಣಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಗೀಯತೇ ।
ನ ವಕ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಚಕ್ರತಂತುಮಿವಾಂಬರೇ ॥ 237.16 ॥

ಏಕಾದಶವಿಕಾರಾತ್ಮಾ ಕಲಾಸಂಭಾರಸಂಭೃತಃ ।
ಮೂರ್ತಿಮಾನಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಪ್ರಾಃ ಕರ್ಮಗುಣಾತ್ಮಕಂ ॥ 237.17 ॥

ದೇವೋ ಯಃ ಸಂಶ್ರಿತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಬುದ್ಧೀಂದುರಿವ ಪುಷ್ಕರೇ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ತಂ ವಿಜಾನೀಯಾನ್ನಿತ್ಯಂ ಯೋಗಜಿತಾತ್ಮಕಂ ॥ 237.18 ॥

ತಮೋ ರಜಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಂ ಜೀವಗುಣಾತ್ಮಕಂ ।
ಜೀವಮಾತ್ಮಗುಣಂ ವಿದ್ಯಾದಾತ್ಮಾನಂ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ॥ 237.19 ॥

ಸಚೇತನಂ ಜೀವಗುಣಂ ವದಂತಿ, ಸ ಚೇಷ್ಟತೇ ಜೀವಗುಣಂ ಚ ಸರ್ವಂ ।
ತತಃ ಪರಂ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೋ ವದಂತಿ, ಪ್ರಕಲ್ಪಯಂತೋ ಭುವನಾನಿ ಸಪ್ತ ॥ 237.20 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಸ್ತು ವಿಕಾರಾ ಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಸ್ತೇ ಪರಿಶ್ರುತಾಃ ।
ತೇ ಚೈನಂ ನ ಪ್ರಜಾನಂತಿ ನ ಜಾನಾತಿ ಸ ತಾನಪಿ ॥ 237.21 ॥

ತೈಶ್ಚೈವ ಕುರುತೇ ಕಾರ್ಯಂ ಮನಃ ಷಷ್ಠೈರಿಹೇಂದ್ರಿಯೈಃ ।
ಸುದಾಂತೈರಿವ ಸಂಯಂತಾ ದೃಢಃ ಪರಮವಾಜಿಭಿಃ ॥ 237.22 ॥

ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಪರಮಂ ಮನಃ ।
ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ಪರಃ ॥ 237.23 ॥

ಮಹತಃ ಪರಮವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಾತ್ಪರತೋಽಮೃತಂ ।
ಅಮೃತಾನ್ನ ಪರಂ ಕಿಂಚಿತ್ಸಾ ಕಾಷ್ಠಾ ಪರಮಾ ಗತಿಃ ॥ 237.24 ॥

ಏವಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢಾತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ।
ದೃಶ್ಯತೇ ತ್ವಗಯ್ರಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ ॥ 237.25 ॥

ಅಂತರಾತ್ಮನಿ ಸಂಲೀಯ ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ ಮೇಧಯಾ ।
ಇಂದ್ರಿಯೈರಿಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಬಹುಚಿತ್ತಮಚಿಂತಯನ್ ॥ 237.26 ॥

ಧ್ಯಾನೇಽಪಿ ಪರಮಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿದ್ಯಾಸಂಪಾದಿತಂ ಮನಃ ।
ಅನೀಶ್ವರಃ ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ ತತೋ ಗಚ್ಛೇತ್ಪರಂ ಪದಂ ॥ 237.27 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತು ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ ಚಲಿತಸ್ಮೃತಿಃ ।
ಆತ್ಮನಃ ಸಂಪ್ರದಾನೇನ ಮರ್ತ್ಯೋ ಮೃತ್ಯುಮುಪಾಶ್ನುತೇ ॥ 237.28 ॥

ವಿಹತ್ಯ ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಾನ್ಸತ್ತ್ವೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿವೇಶಯೇತ್ ।
ಸತ್ತ್ವೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾವೇಶ್ಯ ತತಃ ಕಾಲಂಜರೋ ಭವೇತ್ ॥ 237.29 ॥

ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದೇನ ಯತಿರ್ಜಹಾತೀಹ ಶುಭಾಶುಭಂ ।
ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಸುಖಮತ್ಯಂತಮಶ್ನುತೇ ॥ 237.30 ॥

ಲಕ್ಷಣಂ ತು ಪ್ರಸಾದಸ್ಯ ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸುಖಂ ಭವೇತ್ ।
ನಿರ್ವಾತೇ ವಾ ಯಥಾ ದೀಪೋ ದೀಪ್ಯಮಾನೋ ನ ಕಂಪತೇ ॥ 237.31 ॥

ಏವಂ ಪೂರ್ವಾಪರೇ ರಾತ್ರೇ ಯುಂಜನ್ನಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ಲಘ್ವಾಹಾರೋ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ॥ 237.32 ॥

ರಹಸ್ಯಂ ಸರ್ವವೇದಾನಾಮನೈತಿಹ್ಯಮನಾಗಮಂ ।
ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಾಯಕಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಂ ಪುತ್ರಾನುಶಾಸನಂ ॥ 237.33 ॥

ಧರ್ಮಾಖ್ಯಾನೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸತ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಷು ಯದ್ವಸು ।
ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ನಿರ್ಮಥ್ಯಾಮೃತಮುದ್ಧೃತಂ ॥ 237.34 ॥

ನವನೀತಂ ಯಥಾ ದಧ್ನಃ ಕಾಷ್ಠಾದಗ್ನಿರ್ಯಥೈವ ಚ ।
ತಥೈವ ವಿದುಷಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಮುಕ್ತಿಹೇತೋಃ ಸಮುದ್ಧೃತಂ ॥ 237.35 ॥

ಸ್ನಾತಕಾನಾಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ವಾಚ್ಯಂ ಪುತ್ರಾನುಶಾಸನಂ ।
ತದಿದಂ ನಾಪ್ರಶಾಂತಾಯ ನಾದಾಂತಾಯ ತಪಸ್ವಿನೇ ॥ 237.36 ॥

ನಾವೇದವಿದುಷೇ ವಾಚ್ಯಂ ತಥಾ ನಾನುಗತಾಯ ಚ ।
ನಾಸೂಯಕಾಯಾನೃಜವೇ ನ ಚಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಕಾರಿಣೇ ॥ 237.37 ॥

ನ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರದಗ್ಧಾಯ ತಥೈವ ಪಿಶುನಾಯ ಚ ।
ಶ್ಲಾಘಿನೇ ಶ್ಲಾಘನೀಯಾಯ ಪ್ರಶಾಂತಾಯ ತಪಸ್ವಿನೇ ॥ 237.38 ॥

ಇದಂ ಪ್ರಿಯಾಯ ಪುತ್ರಾಯ ಶಿಷ್ಯಾಯಾನುಗತಾಯ ತು ।
ರಹಸ್ಯಧರ್ಮಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ನಾನ್ಯಸ್ಮೈ ತು ಕಥಂಚನ ॥ 237.39 ॥

ಯದಪ್ಯಸ್ಯ ಮಹೀಂ ದದ್ಯಾದ್ರತ್ನಪೂರ್ಣಾಮಿಮಾಂ ನರಃ ।
ಇತಮೇವ ತತಃ ಶ್ರೇಯ ಇತಿ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ॥ 237.40 ॥

ಅತೋ ಗುಹ್ಯತರಾರ್ಥಂ ತದಧ್ಯಾತ್ಮಮತಿಮಾನುಷಂ ।
ಯತ್ತನ್ಮಹರ್ಷಿಭಿರ್ದುಷ್ಟಂ ವೇದಾಂತೇಷು ಚ ಗೀಯತೇ ॥ 237.41 ॥

ತದ್ಯುಷ್ಮಭ್ಯಂ ಪ್ರಯಚ್ಛಾಮಿ ಯನ್ಮಾಂ ಪೃಚ್ಛತ ಸತ್ತಮಾಃ ।
ಯನ್ಮೇ ಮನಸಿ ವರ್ತೇತ ಯಸ್ತು ವೋ ಹೃದಿ ಸಂಶಯಃ ॥

ಶ್ರುತಂ ಭವದ್ಭಿಸ್ತತ್ಸರ್ವಂ ಕಿಮನ್ಯತ್ಕಥಯಾಮಿ ವಃ ॥ 237.42 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ವಿಸ್ತರೇಣೇಹ ಪುನರೇವ ವದಸ್ವ ನಃ ।
ಯದಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಯಥಾ ವಿದ್ಮೋ ಭಗವನ್ನೃಷಿಸತ್ತಮ ॥ 237.43 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಯದಿದಂ ವಿಪ್ರಾಃ ಪುರುಷಸ್ಯೇಹ ಪಠ್ಯತೇ ।
ಯುಷ್ಮಭ್ಯಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಽವಧಾರ್ಯತಾಂ ॥ 237.44 ॥

ಭೀಮಿರಾಪಸ್ತಥಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಾಯುರಾಕಾಶಮೇವ ಚ ।
ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಯಶ್ಚೈವ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಭೂತಕೃತ್ ॥ 237.45 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಆಕಾರಂ ತು ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಮಿಂದೇಹಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ ।
ಆಕಾಸಾದ್ಯಂ ಶರೀರೇಷು ಕಥಂ ತದುಪವರ್ಣಯೇತ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಗುಣಾಃ ಕೇಚಿತ್ಕಥಂ ತಾನುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ ॥ 237.46 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಏತದ್ವೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾವದನುದರ್ಶನಂ ।
ಶೃಣುಧ್ವಂ ತದಿಹೈಕಾಗ್ಯ್ರಾ ಯಥಾತತ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ಚ ತತ್ ॥ 237.47 ॥

ಶಬ್ದಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತಥಾ ಖಾನಿ ತ್ರಯಮಾಕಾಶಲಕ್ಷಣಂ ।
ಪ್ರಾಣಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶ ಏತೇ ವಾಯುಗುಣಾಸ್ತ್ರಯಃ ॥ 237.48 ॥

ರೂಪಂ ಚಕ್ಷುರ್ವಿಪಾಕಶ್ಚ ತ್ರಿಧಾ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ।
ರಸೋಽಥ ರಸನಂ ಸ್ವೇದೋ ಗುಣಾಸ್ತ್ವೇತೇ ತ್ರಯೋಽಮ್ಭಸಾಂ ॥ 237.49 ॥

ಘ್ರೇಯಂ ಘ್ರಾಣಂ ಶರೀರಂ ಚ ಭೂಮೇರೇತೇ ಗುಣಾಸ್ತ್ರಯಃ ।
ಏತಾವಾನಿಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ಪಾಂಚಭೌತಿಕಃ ॥ 237.50 ॥

ವಾಯೋಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರಸೋಽದ್ಭ್ಯಶ್ಚ ಜ್ಯೋತಿಷೋ ರೂಪಮುಚ್ಯತೇ ।
ಆಕಾಶಪ್ರಭವಃ ಶಬ್ದೋ ಗಂಧೋ ಭೂಮಿಗುಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 237.51 ॥

ಮನೋ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ವಭಾವಶ್ಚ ಗುಣಾ ಏತೇ ಸ್ವಯೋನಿಜಾಃ ।
ತೇ ಗುಣಾನತಿವರ್ತಂತೇ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಪರಮಾ ಮತಾಃ ॥ 237.52 ॥

ಯಥಾ ಕುರ್ಮ ಇವಾಂಗಾನಿ ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಸಂನಿಯಚ್ಛತಿ ।
ಏವಮೇವೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠೋ ನಿಯಚ್ಛತಿ ॥ 237.53 ॥

ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಪಾದತಲಯೋರವಾರ್ಕೇರ್ದ್ವಂ ಚ(ಗಧಶ್ಚ)ಪಶ್ಯತಿ ।
ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕೃತ್ಯೇ ಸಾ ವರ್ತತೇ ಬುದ್ಧಿರುತ್ತಮಾ ॥ 237.54 ॥

ಗುಣೈಸ್ತು ನೀಯತೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿರೇವೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ।
ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಭವಾತ್ಕುತೋ ಗೃಣಾಃ ॥ 237.55 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ನರೈಃ ಪಂಚ ಷಷ್ಠಂ ತನ್ಮನ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಸಪ್ತಮೀಂ ಬುದ್ಧಿಮೇವಾಽಽಹುಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ವಿದ್ಧಿ ಚಾಷ್ಟಮಂ ॥ 237.56 ॥

ಚಕ್ಷುರಾಲೋಕನಾಯೈವ ಸಂಶಯಂ ಕುರುತೇ ಮನಃ ।
ಬುದ್ಧಿರಧ್ಯವಸಾನಾಯ ಸಾಕ್ಷೀ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 237.57 ॥

ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ತ್ರಯ ಏತೇ ಸ್ವಯೋನಿಜಾಃ ।
ಸಮಾಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಾನ್ಗುಣಾನುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ ॥ 237.58 ॥

ತತ್ರ ಯತ್ಪ್ರೀತಿಸಂಯುಕ್ತಂ ಕಿಂಚಿದಾತ್ಮನಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ।
ಪ್ರಶಾಂತಮಿವ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಸತ್ತ್ವಂ ತದುಪಧಾರಯೇತ್ ॥ 237.59 ॥

ಯತ್ತು ಸಂತಾಪಸಂಯುಕ್ತಂ ಕಾಯೇ ಮನಸಿ ವಾ ಭವೇತ್ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಂ ರಜ ಇತ್ಯೇವಂ ತತ್ರ ಚಾಪ್ಯುಪಲಕ್ಷಯೇತ್ ॥ 237.60 ॥

ಯತ್ತು ಸಂಮೋಹಸಂಯುಕ್ತಮವ್ಯಕ್ತಂ ವಿಷಮಂ ಭವೇತ್ ।
ಅಪ್ರತರ್ಕ್ಯಮವಿಜ್ಞೇಯಂ ತಮಸ್ತದುಪದಾರಯೇತ್ ॥ 237.61 ॥

ಪ್ರಹರ್ಷಃ ಪ್ರೀತಿರಾನಂದಂ ಸ್ವಾಮ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತ್ಮಚಿತ್ತತಾ ।
ಅಕಸ್ಮಾದ್ಯದಿ ವಾ ಕಸ್ಮಾದ್ವದಂತಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನ್ಗುಣಾನ್ ॥ 237.62 ॥

ಅಭಿಮಾನೋ ಮೃಷಾವಾದೋ ಲೋಭೋ ಮಹೋಸ್ತಥಾ ಕ್ಷಮಾ ।
ಲಿಂಗಾನಿ ರಜಸಸ್ತಾನಿ ವರ್ತಂತೇ ಹೇತುತತ್ತ್ವತಃ ॥ 237.63 ॥

ತಥಾ ಮೋಹಃ ಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ತಂದ್ರೀ ನಿಂದ್ರಾಽಪ್ರಬೋಧಿತಾ ।
ಕಥಂಚಿದಭಿವರ್ತಂತೇ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತಾಮಸಾ ಗುಣಾಃ ॥ 237.64 ॥

ಮನಃ ಪ್ರಸೃಜತೇ ಭಾವಂ ಬುದ್ಧಿರಧ್ಯವಸಾಯಿನೀ ।
ಹೃದಯಂ ಪ್ರಿಯಮೇವೇಹ ತ್ರಿವಿಧಾ ಕರ್ಮಚೋದನಾ ॥ 237.65 ॥

ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ ಅರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ಮನಃ ।
ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮಾ ಪರಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 237.66 ॥

ಬುದ್ಧಿರಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿರೇವಾಽಽಮನಾಯಿಕಾ ।
ಯದಾ ವಿಕುರುತೇ ಭಾವಂ ತದಾ ಭವತಿ ಸಾ ಮನಃ ॥ 237.67 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪೃಥಗ್ಭಾವಾದ್ಬುದ್ಧಿರ್ವಿಕುರುತೇ ಹ್ಯನು ।
ಕ್ಷೃಣ್ವತೀ ಭವತಿ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಸ್ಪೃಶತೀ ಸ್ಪರ್ಶ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 237.68 ॥

ಪಶ್ಯಂತಿ ಚ ಭವೇದ್ದೃಷ್ಟೀ ರಸಂತೀ ಭವೇತ್ ।
ಜಿಘ್ರಂತೀ ಭವತಿ ಘ್ರಾಣಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವಿಕುರುತೇ ಪೃಥಕ್ ॥ 237.69 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತು ತಾನ್ಯಾಹುಸ್ತೇಷಾಂ ವೃತ್ತ್ಯಾ ವಿತಿಷ್ಠತಿ ।
ತಿಷ್ಠತಿ ಪುರುಷೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಭಾವವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ॥ 237.70 ॥

ಕದಾಚಿಲ್ಲಭತೇ ಪ್ರೀತಿಂ ಕದಾಚಿದಪಿ ಶೋಚತಿ ।
ನ ಸುಖೇನ ನ ದುಃಖೇನ ಕದಾಚಿದಿಹ ಮುಹ್ಯತೇ ॥ 237.71 ॥

ಸ್ವಯಂ ಭಾವಾತ್ಮಿಕಾ ಭಾವಾಂಸ್ತ್ರೀನೇತಾನತಿವರ್ತತೇ ।
ಸರಿತಾಂ ಸಾಗರೋ ಭರ್ತಾ ಮಹಾವೇಲಾಮಿವೋರ್ಮಿಮಾನ್ ॥ 237.72 ॥

ಯದಾ ಪ್ರಾರ್ಥಯತೇ ಕಿಂಚಿತ್ತದಾ ಭವತಿ ಸಾ ಮನಃ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾನೇ ಚ ವೈ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪೃಥಗೇತಾನಿ ಸಂಸ್ಮರೇತ್ ॥ 237.73 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಮೇಧ್ಯಾನಿ ವಿಚೇತವ್ಯಾನಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।
ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾನುಪೂರ್ವೇಣ ಯದ್ಯದಾ ಚ ವಿಧೀಯತೇ ॥ 237.74 ॥

ಅಭಿಭಾಗಮನಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಭಾವೋ ಮನಸಿ ವರ್ತತೇ ।
ಪ್ರವರ್ತಮಾನಸ್ತು ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಮಪ್ಯತಿವರ್ತತೇ ॥ 237.75 ॥

ಯೇ ವೈ ಭಾವೇನ ವರ್ತಂತೇ ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ತೇ ತ್ರಿಷು ।
ಅನ್ವರ್ಥಾನ್ಸಂಪ್ರವರ್ತಂತೇ ರಥನೇಮಿಮರಾ ಇವ ॥ 237.76 ॥

ಪ್ರದೀಪಾರ್ಥಂ ಮನಃ ಕುರ್ಯಾದಿಂದ್ರಿಯೈರ್ಬುದ್ಧಿಸತ್ತಮೈಃ ।
ನಿಶ್ಚರದ್ಭಿರ್ಯಥಾಯೋಗಮುದಾಸೀನೈರ್ಯದೃಚ್ಛಯಾ ॥ 237.77 ॥

ಏವಂ ಸ್ವಭಾವಮೇವೇದಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ವಾ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ।
ಅಶೋಚನ್ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಯಂಶ್ಚ ನಿತ್ಯ ವಿಗತಮತ್ಸರಃ ॥ 237.78 ॥

ನ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಶಕ್ಯತೇ ದ್ರಷ್ಟುಮಿಂದ್ರಿಯೈಃ ಕಾಮಗೋಚರೈಃ ।
ಪ್ರವರ್ತಮಾನೈರನೇಕೈರ್ಕರ್ಧದುರೈರಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ ॥ 237.79 ॥

ತೇಷಾಂ ತು ಮನಸಾ ರಶ್ಮೀನ್ಯದಾ ಸಮ್ಯಙ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ।
ತದಾ ಪ್ರಕಾಶತೇಽಸ್ಯಾಽಽತ್ಮಾ ದೀಪದೀಪ್ತಾ ಯಥಾಽಽಕೃತಿಃ ॥ 237.80 ॥

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಂ ತಮಸ್ಯುಪಗತೇ ಯಥಾ ।
ಪ್ರಕಾಶಂ ಭವತೇ ಸರ್ವಂ ತಥೈವಮುಪಧಾರ್ಯತಾಂ ॥ 237.81 ॥

ಯಥಾ ವಾರಿಚರಃ ಪಕ್ಷೀ ನ ಲಿಪ್ಯತಿ ಜಲೇ ಚರನ್ ।
ವಿಮುಕ್ತಾತ್ಮಾ ತಥಾ ಯೋಗೀ ಗುಣದೋಷೈರ್ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥ 237.82 ॥

ಏವಮೇವ ಕೃತಪ್ರಜ್ಞೋ ನ ದೋಷೈರ್ವಿಷಯಾಂಶ್ಚರನ್ ।
ಅಸಜ್ಜಮಾನಃ ಸರ್ವೇಷು ನ ಕಥಂಚಿತ್ಪ್ರಲಿಪ್ಯತೇ ॥ 237.83 ॥

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಕರ್ಮರತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸದಾಽಽತ್ಮನಿ ।
ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಸ್ಯ ಗುಣಸಂಗೇನ ಸಜ್ಜತಃ ॥ 237.84 ॥

ಸ್ವಯಮಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸವತಿ ಗುಣೇಷ್ವಪಿ ಕದಾಚನ ।
ನ ಗುಣಾ ವಿದುರಾತ್ಮಾನಂ ಗುಣಾನ್ವೇದ ಸ ಸರ್ವದಾ ॥ 237.85 ॥

ಪರಿದಧ್ಯಾದ್ಗುಣಾನಾಂ ಸ ದ್ರಷ್ಟಾ ಚೈವ ಯಥಾತಥಂ ।
ಸತ್ತವಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮಂತರಂ ಲಕ್ಷಯೇನ್ನರಃ ॥ 237.86 ॥

ಸೃಜತೇ ತು ಗುಣಾನೇಕ ಏಕೋ ನ ಸೃಜತೇ ಗುಣಾನ್ ।
ಪೃಥಗ್ಭೂತೌ ಪ್ರಕೃತ್ಯೈತೌ ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೌ ಚ ಸರ್ವದಾ ॥ 237.87 ॥

ಯಥಾಽಶ್ಮನಾ ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯ ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೌ ತಥೈವ ತೌ ।
ಮಶಕೌದುಂಬರೌ ವಾಽಪಿ ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೌ ಯಥಾ ಸಹ ॥ 237.88 ॥

ಇಷಿಕಾ ವಾ ಯಥಾ ಮುಂಜೇ ಪೃಥಕ್ಚ ಸಹ ಚೈವಾಹ ।
ತಥೈವ ಸಹಿತಾವೇತೌ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೌ ॥ 237.89 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸರ್ಷಿಸಂವಾದೇ
ಸಪ್ತತ್ರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಧ್ಯಾಯಃ ॥ 237 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 238 (130)
ಗುಣಸರ್ಜನಕಥನಂ
ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಸೃಜತೇ ತು ಗುಣಾನ್ಸತ್ತ್ವೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸ್ತ್ವಧಿತಿಷ್ಠತಿ ।
ಗುಣಾನ್ವಿಕ್ರಿಯತಃ ಸರ್ವಾನುದಾಸೀನವದೀಶ್ವರಃ ॥ 238.1 ॥

ಸ್ವಭಾವಯುಕ್ತಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯದಿಮಾನ್ಸೃಜತೇ ಗುಣಾನ್ ।
ಊರ್ಣನಾಭಿರ್ಯಥಾ ಸೂತ್ರಂ ಸೃಜತೇ ತದ್ಗುಣಾಂಸ್ತಥಾ ॥ 238.2 ॥

ಪ್ರವೃತ್ತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ।
ಏವಮೇಕ ವ್ಯವಸ್ಯಂತಿ ನಿವೃತ್ತಿಮಿತಿ ಚಾಪರೇ ॥ 238.3 ॥

ಉಭಯಂ ಸಂಪ್ರಧಾರ್ಯೈತದಧ್ಯವಸ್ಯೇದ್ಯಥಾಮತಿ ।
ಅನೇನೈವ ವಿಧಾನೇನ ಭವೇದ್ವೈ ಸಂಶಯೋ ಮಹಾನ್ ॥ 238.4 ॥

ಅನಾದಿನಿಧನೋ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ವಿಹರೇನ್ನರಃ ।
ಅಕ್ರುಧ್ಯನ್ನಪ್ರಹೃಷ್ಯಂಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ವಿಗತಮತ್ಸರಃ ॥ 238.5 ॥

ಇತ್ಯೇವಂ ಹೃದಯೇ ಸರ್ವೋ ಬುದ್ಧಿಚಿಂತಾಮಯಂ ದೃಢಂ ।
ಅನಿತ್ಯಂ ಸುಖಮಾಸೀನಮಶೋಚ್ಯಂ ಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ ॥ 238.6 ॥

ತರಯೇತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಾಂ ಪೃಥ್ವೀಂ ಯಥಾ ಪೂರ್ಣಾಂ ನದೀಂ ನರಾಃ ।
ಅವಗಾಹ್ಯ ಚ ವಿದ್ವಾಂಸೋ ವಿಪ್ರಾ ಲೋಲಮಿಮಂ ತಥಾ ॥ 238.7 ॥

ನ ತು ತಪ್ಯತಿ ವೈ ವಿದ್ವಾನ್ಸ್ಥಲೇ ಚರತಿ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।
ಏವಂ ವಿಚಿಂತ್ಯ ಚಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮನಃ ॥ 238.8 ॥

ತಾಂ(ತಂ)ತು ಬುದ್ಧ್ವಾ ನರಃ ಸರ್ಗಂ ಭೂತಾನಾಮಾಗತಿಂ ಗತಿಂ ।
ಸಮಚೇಷ್ಟಶ್ಚ ವೈ ಸಮ್ಯಗ್ಲಭತೇ ಶಮಮುತ್ತಮಂ ॥ 238.9 ॥

ಏತದ್ದ್ವಿಜನ್ಮಸಾಮಗ್ಯ್ರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ ।
ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಸಮಸ್ನೇಹಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತತ್ಪರಾಯಣಂ ॥ 238.10 ॥

ತ್ವಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಭವೇದ್ಬುದ್ಧಃ ಕಿಮನ್ಯದ್ಬುದ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ।
ವಿಜ್ಞಾಯೈತದ್ವಿಮುಚ್ಯಂತೇ ಕೃತಕೃತ್ಯಾ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 238.11 ॥

ನ ಭವತಿ ವಿದುಷಾಂ ಮಹದ್ಭಯಂ, ಯದವಿದುಷಾಂ ಸುಮಹದ್ಭಯಂ ಪರತ್ರ ।
ನ ಹಿ ಗತಿರಧಿಕಾಽಸ್ತಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭವತಿ ಹಿ ಯಾ ವಿದುಷಃ ಸನಾತನೀ ॥ 238.12 ॥

ಲೋಕೇ ಮಾತರಮಸೂಯತೇ ನರಸ್ತತ್ರ ದೇವಮನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಶೋಚತೇ ।
ತತ್ರ ಚೇತ್ಕುಶಲೋ ನ ಶೋಚತೇ, ಯೇ ವಿದುಸ್ತದುಭಯಂ ಕೃತಾಕೃತಂ ॥ 238.13 ॥

ಯತ್ಕರೋತ್ಯನಭಿಸಂಧಿಪೂರ್ವಕಂ, ತಚ್ಚ ನಿಂದಯತಿ ಯತ್ಪುರಾ ಕೃತಂ ।
ಯತ್ಪ್ರಿಯಂ ತದುಭಯಂ ನ ವಾಽಪ್ರಿಯಂ, ತಸ್ಯ ತಜ್ಜನಯತೀಹ ಕುರ್ವತಃ ॥ 238.14 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಯಸ್ಮಾದ್ವರ್ಮಾತ್ಪರೋ ಧರ್ಮೋ ವಿದ್ಯತೇ ನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।
ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಶ್ಚ ಭೂತೇಭ್ಯಸ್ತದ್ಭವಾನ್ಪ್ರಬ್ರವೀತು ನಃ ॥ 238.15 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಧರ್ಮಂ ಚ ಸಂಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪುರಾಣಮೃಷಿಭಿಃ ಸ್ತುತಂ ।
ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಸರ್ವಧರ್ಮೇಭ್ಯಃ ಶೃಣುಧ್ವಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 238.16 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಂಯಮ್ಯ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಸೃತಾನೀಹ ಪಿತಾ ಬಾಲಾನಿವಾಽಽತ್ಮಜಾನ್ ॥ 238.17 ॥

ಮನಸಶ್ಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಾಪ್ಯೈಕಾಗ್ರಯಂ ಪರಮಂ ತಪಃ ।
ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸರ್ವಧರ್ಮೇಭ್ಯಃ ಸ ಧರ್ಮಃ ಪರ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 238.18 ॥

ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಧಾಯ ಮನಃ ಷಷ್ಠಾನಿ ಮೇಧಯಾ ।
ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ ಸ ಏವಾಽಽಸೀದ್ಬಹುಚಿಂತ್ಯಮಚಿಂತಯನ್ ॥ 238.19 ॥

ಗೋಚರೇಭ್ಯೋ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯಂತಿ ವೇಶ್ಮನಿ ।
ತದಾ ಚೈವಾಽಽತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಪರಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಥ ಶಾಶ್ವತಂ ॥ 238.20 ॥

ಸರ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ವಿಧೂಮಮಿವ ಪಾವಕಂ ।
ಪ್ರಪಶ್ಯಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಯೇ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 238.21 ॥

ಯಥಾ ಪುಷ್ಪಫಲೋಪೇತೋ ಬಹುಶಾಖೋ ಮಹಾದ್ರುಮಃ ।
ಆತ್ಮನೋ ನಾಭಿಜಾನೀತೇ ಕ್ವ ಮೇ ಪುಷ್ಪಂ ಕ್ವ ಮೇ ಫಲಂ ॥ 238.22 ॥

ಏವಮಾತ್ಮಾ ನ ಜಾನೀತೇ ಕ್ವ ಗಮಿಷ್ಯೇ ಕುತೋಽನ್ವಹಂ ।
ಅನ್ಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯಾಂತರಾತ್ಮಾಽಸ್ತಿ ಯಃ ಸರ್ವಮನುಪಶ್ಯತಿ ॥ 238.23 ॥

ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ದೀಪ್ತೇಮನ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ದೃಷ್ಟ್ವಾಽಽತ್ಮಾನಂ ತಥಾ ಯೂಯಂ ವಿರಾಗಾ ಭವತ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 238.24 ॥

ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮುಕ್ತತ್ವಚ ಇವೋರಗಾಃ ।
ಪರಾಂ ಬುದ್ಧಿಮವಾಪ್ಯೇಹಾಪ್ಯಚಿಂತಾ ವಿಗತಜ್ವರಾಃ ॥ 238.25 ॥

ಸರ್ವತಃ ಸ್ರೋತಸಂ ಘೋರಾಂ ನದೀಂ ಲೋಕಪ್ರವಾಹಿಣೀಂ ।
ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಹವತೀಂ ಮನಃಸಂಕಲ್ಪರೋಧಸಂ ॥ 238.26 ॥

ಲೋಭಮೋಹತೃಣಚ್ಛನ್ನಾಂ ಕಾಮಕ್ರೋಧಸರೀಸೃಪಾಂ ।
ಸತ್ಯತೀರ್ಥಾನೃತಕ್ಷೋಭಾಂ ಕ್ರೋಧಪಂಕಾಂ ಸರಿದ್ವರಾಂ ॥ 238.27 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಪ್ರಭವಾಂ ಶೀಘ್ರಾಂ ಕಾಮಕ್ರೋಧಸಮಾಕುಲಾಂ ।
ಪ್ರತರಧ್ವಂ ನದೀಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ದುಸ್ತರಾಮಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ ॥ 238.28 ॥

ಸಂಸಾರಸಾಗರಗಮಾಂ ಯೋನಿಪಾತಾಲದುಸ್ತರಾಂ ।
ಆತ್ಮಜನ್ಮೋದ್ಭವಾಂ ತಾಂ ತು ಜಿಹ್ವಾವರ್ತದುರಾಸದಾಂ ॥ 238.29 ॥

ಯಾಂ ತರಂತಿ ಕೃತಪ್ರಜ್ಞಾ ಧೃತಿಮಂತೋ ಮನೀಷಿಣಃ ।
ತಾಂ ತೀರ್ಣಃ ಸರ್ವತೋ ಮುಕ್ತೋ ವಿಧೂತಾತ್ಮಾಽಽತ್ಮವಾಞ್ಶುಚಿಃ ॥ 238.30 ॥

ಉತ್ತಮಾಂ ಬುದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ।
ಉತ್ತೀರ್ಣಃ ಸರ್ವಸಂಕ್ಲೇಶಾನ್ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ವಿಕ್ಲಮಷಃ ॥ 238.31 ॥

ಭೂಯಿಷ್ಠಾನೀವ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಸ್ಥಾನಾನ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ಚ ।
ಅಕ್ರುಧ್ಯನ್ನಪ್ರಸೀದಂಶ್ಚ ನನೃಶಂಸಮತಿಸ್ತಥಾ ॥ 238.32 ॥

ತತೋ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಥ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಭವಾಪ್ಯಯಾತ್ ।
ಏತದ್ವಿ ಸರ್ವಧರ್ಮೇಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಮೇನಿರೇ ಬುಧಾಃ ॥ 238.33 ॥

ಧರ್ಮಂ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಮನುಯಃ ಸತ್ಯದರ್ಶಿನಃ ।
ಆತ್ಮಾನೋ ವ್ಯಾಪಿನೋ ವಿಪ್ರಾ ಇತಿ ಪುತ್ರಾನುಶಾಸನಂ ॥ 238.34 ॥

ಪ್ರಯತಾಯ ಪ್ರವಕ್ತವ್ಯಂ ಹಿತಾಯಾನುಗತಾಯ ಚ ।
ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಮಿದಂ ಗುಹ್ಯಂ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಮಹತ್ ॥ 238.35 ॥

ಅಬ್ರವಂ ಯದಹಂ ವಿಪ್ರಾ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕಮಂಜಸಾ ।
ನೈವ ಸ್ತ್ರೀ ನ ಪುಮಾನೇವಂ ನ ಚೈವೇದಂ ನಪುಂಸಕಂ ॥ 238.36 ॥

ಅದುಃ ಖಮಸುಖಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಭೂತಭವ್ಯಭವಾತ್ಮಕಂ ।
ಯಥಾ ಮತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ತಥೈತಾನಿ ಯಥಾ ತಥಾ ।
ಕಥಿತಾನಿ ಮಯಾ ವಿಪ್ರಾ ಭವಂತಿ ನ ಭವಂತಿ ಚ ॥ 238.37 ॥

ಯಥಾ ಮತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ತಥೈತಾನಿ ಯಥಾ ತಥಾ ।
ಕಥಿತಾನಿ ಮಯಾ ವಿಪ್ರಾ ಭವಂತಿ ನ ಭವಂತಿ ಚ ॥ 238.38 ॥

ತತ್ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತೇನ ಗುಣಾನ್ವಿತೇನ, ಪುತ್ರೇಣ ಸತ್ಪುತ್ರದಯಾನ್ವಿತೇನ ।
ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹಿತಂ ಪ್ರೀತಮನಾ ಯದರ್ಥಂ, ಬ್ರೂಯಾತ್ಸುತಸ್ಯೇಹ ಯದುಕ್ತಮೇತತ್ ॥ 238.39 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಮೋಕ್ಷಃ ಪಿತಾಮಹೇನೋಕ್ತ ಉಪಾಯಾನ್ನಾನುಪಾಯತಃ ।
ತಮುಪಾಯಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಹೇ ಮುನೇ ॥ 238.40 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಅಸ್ಮಾಸು ತನ್ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾ ಯುಕ್ತಂ ನಿಪುಣದರ್ಶನಂ ।
ಯದುಪಾಯೇನ ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ಮೃಗಯಧ್ವಂ ಸದಾಽನಘಾಃ ॥ 238.41 ॥

ಘಟೋಪಕರಣೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಘಟೋತ್ಪತ್ತೌ ನ ಸಾ ಮತಾ ।
ಏವಂ ಧರ್ಮಾದ್ಯುಪಾಯಾರ್ಥ ನಾನ್ಯಧರ್ಮೇಷು ಕಾರಣಂ ॥ 238.42 ॥

ಪೂರ್ವೇ ಸಮುದ್ರೇಯಃ ಪಂಥಾ ನ ಸ ಗಚ್ಛತಿ ಪಶ್ಚಿಮಂ ।
ಏಕಃ ಪಂಥಾ ಹಿ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ತಚ್ಛೃಣುಧ್ವಂ ಮಮಾನಘಾಃ ॥ 238.43 ॥

ಕ್ಷಮಯಾ ಕ್ರೋಧಮುಚ್ಛಿಂದ್ಯಾತ್ಕಾಮಂ ಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜನಾತ್ ।
ಸತ್ತ್ವಸಂಸೇವನಾದ್ಧೀರೋ ನಿದ್ರಾಮುಚ್ಛೇತ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥ 238.44 ॥

ಅಪ್ರಮಾದಾದ್ಭಯಂ ರಕ್ಷೇದ್ರಕ್ಷೇತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಚ ಸಂವಿದಂ ।
ಇಚ್ಛಾಂ ದ್ವೇಷಂ ಚ ಕಾಮಂ ಚ ಧೈರ್ಯೇಣ ವಿನಿವರ್ತಯೇತ್ ॥ 238.45 ॥

ನಿದ್ರಾಂ ಚ ಪ್ರತಿಭಾಂ ಚೈವ ಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸೇನ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।
ಉಪದ್ರವಾಂಸ್ತಥಾ ಯೋಗೀ ಹಿತಜೀರ್ಣಮಿತಾಶನಾತ್ ॥ 238.46 ॥

ಲೋಭಂ ಮೋಹಂ ಚ ಸಂತೋಷಾದ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ।
ಅನುಕ್ರೋಶಾದಧರ್ಮಂ ಚ ಜಯೇದ್ಧರ್ಮಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ॥ 238.47 ॥

ಆಯತ್ಯಾ ಚ ಜಯೇದಾಶಾಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಸಂಗವರ್ಜನಾತ್ ।
ಅನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಸ್ನೇಹಂ ಕ್ಷುಧಾಂ ಯೋಗೇನ ಪಂಡಿತಃ ॥ 238.48 ॥

ಕಾರುಣ್ಯೇನಾಽಽತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಚ ಪರಿತೋಷತಃ ।
ಉತ್ಥಾನೇನ ಜಯೇತ್ತಂದ್ರಾಂ ವಿತರ್ಕಂ ನಿಶ್ಚಯಾಜ್ಜಯೇತ್ ॥ 238.49 ॥

ಮೌನೇನ ಬಹುಭಾಷಾಂ ಚ ಶೌರ್ಯೇಣ ಚ ಭಯಂ ಜಯೇತ್ ।
ಯಚ್ಛೇದ್ವಾಙ್ಮನಸೀ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ತಾಂ ಯಚ್ಛೇಜ್ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ ॥ 238.50 ॥

ಜ್ಞಾನಮಾತ್ಮಾ ಮಹಾನ್ಯಚ್ಛೇತ್ತಂ ಯಚ್ಛೇಚ್ಛಾಂತಿರಾತ್ಮನಃ ।
ತದೇತದುಪಶಾಂತೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಶುಚಿಕರ್ಮಣಾ ॥ 238.51 ॥

ಯೋಗದೋಷಾನ್ಸಮುಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಂಚ ಯಾನ್ಕವಯೋ ವಿದುಃ ।
ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಲೋಭಂ ಚ ಭಯಂ ಸ್ವಪ್ನಂ ಚ ಪಂಚಮಂ ॥ 238.52 ॥

ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಿಷೇವೇತ ಯಥಾವದ್ಯೋಗಸಾಧನಾತ್ ।
ಧ್ಯಾನಮಧ್ಯಯನಂ ದಾನಂ ಸತ್ಯಂ ಹ್ರೀರಾರ್ಜವಂ ಕ್ಷಮಾ ॥ 238.53 ॥

ಶೌಚಮಾಚಾರತಃ ಶುದ್ಧಿರಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಸಂಯಮಃ ।
ಏತೈರ್ವಿವರ್ಧತೇ ತೇಜಃ ಪಾಪ್ಮಾನಮುಪಹಂತಿ ಚ ॥ 238.54 ॥

ಸಿಧ್ಯಂತಿ ಚಾಸ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪಾ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।
ಧೂತಪಾತಃ ಸ ತೇಜಸ್ವೀ ಲಘ್ವಾಹಾರೋ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ॥ 238.55 ॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧೌ ವಶೇ ಕೃತ್ವಾ ನಿರ್ವಿಶೇದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪದಂ ।
ಅಮೂಢತ್ವಮಸಂಗಿತ್ವಂ ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿವರ್ಜನಂ ॥ 238.56 ॥

ಅದೈನ್ಯಮನುದೀರ್ಣತ್ವಮನುದ್ವೇಗೋ ಹ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ।
ಏಷ ಮಾರ್ಗೋ ಹಿ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಸನ್ನೋ ವಿಮಲಃ ಶುಚಿಃ ॥

ತಥಾ ವಾಕ್ಕಾಯಮನಸಾಂ ನಿಯಮಾಃ ಕಾಮತೋಽವ್ಯಯಾಃ ॥ 238.57 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಅಷ್ಟಾತ್ರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 238 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 239 (131)
ಯೋಗವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಸಾಂಖ್ಯಂ ಯೋಗಸ್ಯ ನೋ ವಿಪ್ರ ವಿಶೇಷಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ।
ತವ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಸರ್ವಂ ಹಿ ವಿದಿತಂ ಮುನಿಸತ್ತಮ ॥ 239.1 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಸಾಂಖ್ಯಾಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಪ್ರಶಂಸಂತಿ ಯೋಗಾನ್ಯೋಗವಿದುತ್ತಮಾಃ ।
ವದಂತಿ ಕಾರಣೈಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೈಃ ಸ್ವಪಕ್ಷೋದ್ಭವನಾಯ ವೈ ॥ 239.2 ॥

ಅನೀಶ್ವರಃ ಕಥಂ ಮುಚ್ಯೇದಿತ್ಯೇವಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ವದಂತಿ ಕಾರಣೈಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಯೋಗಂ ಸಮ್ಯಙ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 239.3 ॥

ವದಂತಿ ಕಾರಣಂ ವೇದಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಸಮ್ಯಗ್ದ್ವಿಜಾತಯಃ ।
ವಿಜ್ಞಾಯೇಹ ಗತೀಃ ಸರ್ವಾ ವಿರಕ್ತೋ ವಿಷಯೇಷು ಯಃ ॥ 239.4 ॥

ಊರ್ಧ್ವಂ ಸ ದೇಹಾತ್ಸುವ್ಯಕ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಯೇದಿತಿ ನಾನ್ಯಥಾ ।
ಏತದಾಹುರ್ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಂ ವೈ ಮೋಕ್ಷದರ್ಶನಂ ॥ 239.5 ॥

ಸ್ವಪಕ್ಷೇ ಕಾರಣಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಸಮರ್ಥಂ ವಚನಂ ಹಿತಂ ।
ಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಹಿ ಮತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಭವದ್ಭಿಃ ಶಿಷ್ಟಸಂಮತೈಃ ॥ 239.6 ॥

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಹೇತವೋ ಯೋಗಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿನಿಶ್ಚಯಾಃ ।
ಉಭೇ ಚೈತೇ ತತ್ತ್ವೇ ಸಮವೇತೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ 239.7 ॥

ಉಭೇ ಚೈತೇ ಮತೇ ಜ್ಞಾತೇ ಮುನೀಂದ್ರಾಃ ಶಿಷ್ಟಸಂಮತೇ ।
ಅನುಷ್ಠಿತೇ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ನಯೇತಾಂ ಪರಮಾಂ ಗತಿಂ ॥ 239.8 ॥

ತುಲ್ಯಂ ಶೌಚಂ ತಯೋರ್ಯುಕ್ತಂ ದಯಾ ಭೂತೇಷು ಚಾನಘಾಃ ।
ವ್ರತಾನಾಂ ಧಾರಣಂ ತುಲ್ಯಂ ದರ್ಶನಂ ತ್ವಸಮಂ ತಯೋಃ ॥ 239.9 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಯದಿ ತುಲ್ಯಂ ವ್ರತಂ ಶೌಚಂ ದಯಾ ಚಾತ್ರ ಮಹಾಮುನೇ ।
ತುಲ್ಯಂ ತದ್ದರ್ಶನಂ ಕಸ್ಮಾತ್ತನ್ನೌ ಬ್ರೂಹಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ॥ 239.10 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ರಾಗಂ ಮೋಹಂ ತಥಾ ಸ್ನೇಹಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಕೇವಲಂ ।
ಯೋಗಾಸ್ಥಿರೋದಿತಾಂದೋಷಾನ್ಪಂಚೈತಾನ್ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ತಾನ್ ॥ 239.11 ॥

ಯಥಾ ವಾಽನಿಮಿಷಾಃ ಸ್ಥೂಲಂ ಜಾಲಂ ಛಿತ್ತ್ವಾ ಪುನರ್ಜಲಂ ।
ಪ್ರಾಪ್ನುಯುರ್ವಿಮಲಂ ಮಾರ್ಗಂ ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಬಂಧನೈಃ ॥ 239.12 ॥

ತಥೈವ ವಾಗುರಾಂ ಛಿತ್ತ್ವಾ ಬಲವಂತೋ ಯಥಾ ಮೃಗಾಃ ।
ಪ್ರಾಪ್ನುಯುರ್ವಿಮಲಂ ಮಾರ್ಗಂ ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಬಂಧನೈಃ ॥ 239.13 ॥

ಲೋಭಜಾನಿ ತಥಾ ವಿಪ್ರಾ ಬಂಧನಾನಿ ಬಲಾನ್ವಿತಃ ।
ಛಿತ್ತ್ವಾ ಯೋಗಾತ್ಪರಂ ಮಾರ್ಗಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ವಿಮಲಂ ಶುಭಂ ॥ 239.14 ॥

ಅಚಲಾಸ್ತ್ವಾವಿಲಾ ವಿಪ್ರಾ ವಾಗುರಾಸು ತಥಾಽಽಪರೇ ।
ವಿನಶ್ಯಂತಿ ನ ಸಂದೇಹಸ್ತದ್ವದ್ಯೋಗಬಲಾದೃತೇ ॥ 239.15 ॥

ಬಲಹೀನಾಶ್ಚ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾ ಯಥಾ ಜಾಲಂ ಗತಾ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಬಂಧಂ ನ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಘಾ ಯೋಗಾಸ್ತೇ ತು ಸುದುರ್ಲಭಾಃ ॥ 239.16 ॥

ಯಥಾ ಚ ಶಕುನಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಜಾಲಮರಿಂದಮಾಃ ।
ತತ್ರಾಶಕ್ತಾ ವಿಪದ್ಯಂತೇ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತು ಬಲಾನ್ವಿತಾಃ ॥ 239.17 ॥

ಕರ್ಮಜೈರ್ಬಂಧನೈರ್ಬದ್ಧಾಸ್ತದ್ವದ್ಯೋಗಪರಾ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಅಬಲಾ ನ ವಿಮುಚ್ಯಂತೇ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಚ ಬಲಾನ್ವಿತಾಃ ॥ 239.18 ॥

ಅಲ್ಪಕಶ್ಚ ಯಥಾ ವಿಪ್ರಾ ವಹ್ನಿಃ ಶಾಮ್ಯತಿ ದುರ್ಬಲಃ ।
ಆಕ್ರಾಂತ ಇಂಧನೈಃ ಸ್ಥೂಲೈಸ್ತದ್ವದ್ಯೋಗಬಲಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 239.19 ॥

ಸ ಏವ ಚ ತದಾ ವಿಪ್ರಾ ವಹ್ನಿರ್ಜಾತಬಲಃ ಪುನಃ ।
ಸಮೀರಣಗತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾಂ ದಹೇತ್ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಹೀಮಿಮಾಂ ॥ 239.20 ॥

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಬಲೋ ವಿಪ್ರಾ ವಹ್ನಿರ್ಜಾತಬಲಃ ಪುನಃ ।
ಸಮೀರಣಗತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾಂ ದಹೇತ್ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಹೀಮಿಮಾಂ ॥ 239.21 ॥

ದುರ್ಬಲಶ್ಚ ಯಥಾ ವಿಪ್ರಾಃ ಸ್ರೋತಸಾ ಹ್ರಿಯತೇ ನರಃ ।
ಬಲಹೀನಸ್ತಥಾ ಯೋಗೀ ವಿಷಯೈರ್ಹ್ರಿಯತೇ ಚ ಸಃ ॥ 239.22 ॥

ತದೇವ ತು ಯಥಾ ಸ್ರೋತಸಾ ವಿಷ್ಕಂಭಯತಿ ವಾರಣಃ ।
ತದ್ವದ್ಯೋಗಬಲಂ ಲಬ್ಧವಾ ನ ಭವೇದ್ವಿಷಯೈರ್ಹೃತಃ ॥ 239.23 ॥

ವಿಶಂತಿ ವಾ ವಶಾದ್ವಾಽಥ ಯೋಗಾದ್ಯೋಗಬಲನ್ವಿತಾಃ ।
ಪ್ರಜಾಪತೀನ್ಮನೂನ್ಸರ್ವಾನ್ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚೇಶ್ವರಾಃ ॥ 239.24 ॥

ನ ಯಮೋ ನಾಂತಕಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನ ಮೃತ್ಯುರ್ಭೀಮವಿಕ್ರಮಃ ।
ವಿಶಂತೇ ತದ್ದ್ವಿಜಾಃ ಸರ್ವೇ ಯೋಗಸ್ಯಾಮಿತತೇಜಸಃ ॥ 239.25 ॥

ಆತ್ಮನಾಂ ಚ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಬಹೂನಿ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮಾಃ ।
ಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಬಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರ್ಮಹೀಂ ಚರೇತ್ ॥ 239.26 ॥

ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾದ್ವಿಷಯಾನ್ಕಶ್ಚಿತ್ಪುನಶ್ಚೋಗ್ರಂ ತಪಶ್ಚರೇತ್ ।
ಸಂಕ್ಷಿಪ್ಯೇಚ್ಚ ಪುನರ್ವಿಪ್ರಾಃ ಸೂರ್ಯಸ್ತೇಜೋಗುಣಾನಿವ ॥ 239.27 ॥

ಬಲಸ್ಥಸ್ಯ ಹಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಬಲಾರ್ಥಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ವಿಮೋಕ್ಷಪ್ರಭವಂ ವಿಷ್ಣುಮುಪಪನ್ನಮಸಂಶಯಂ ॥ 239.28 ॥

ಬಲಾನಿ ಯೋಗಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಮಯೈತಾನಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ನಿದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಪುನರ್ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 239.29 ॥

ಆತ್ಮನಶ್ಚ ಸಮಾಧಾನೇ ಧಾರಣಾಂ ಪ್ರತಿ ವಾ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ನಿದರ್ಶನಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಶೃಣುಧ್ವಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 239.30 ॥

ಅಪ್ರಮತ್ತೋ ಯಥಾ ಧನ್ವೀ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ಹಂತಿ ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಯುಕ್ತಃ ಸಮ್ಯಕ್ತಥಾ ಯೋಗೀ ಮೋಕ್ಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಸಂಶಯಂ ॥ 239.31 ॥

ಸ್ನೇಹಪಾತ್ರೇ ಯಥಾ ಪೂರ್ಣೇ ಮನ ಆಧಾಯ ನಿಶ್ಚಲಂ ।
ಪುರುಷೋ ಯುಕ್ತ ಆರೋಹೇತ್ಸೋಪಾನಂ ಯುಕ್ತಮಾನಸಃ ॥ 239.32 ॥

ಮುಕ್ತಸ್ತಥಾಽಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗಂ ತದ್ವತ್ಸುನಿಶ್ಚಲಂ ।
ಕರೋತ್ಯಮಲಾಮಾತ್ಮಾನಂ ಭಾಸ್ಕರೋಪಮದರ್ಶನೇ ॥ 239.33 ॥

ಯಥಾ ಚ ನಾವಂ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾಃ ಕರ್ಣಧಾರಃ ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಮಹಾರ್ಣವಗತಾಂ ಶೀಘ್ರಂ ನಯೇದ್ವಿಪ್ರಾಂಸ್ತು ಪತ್ತನಂ ॥ 239.34 ॥

ತದ್ವದಾತ್ಮಸಮಾಧಾನಂ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗೇನ ಯೋಗವಿತ್ ।
ದುರ್ಗಮಂ ಸ್ಥಾನಮಾಪ್ನೋತಿ ಹಿತ್ವಾ ದೇಹಮಿಮಂ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 239.35 ॥

ಸಾರಥಿಶ್ಚ ಯಥಾ ಯುಕ್ತಃ ಸದಶ್ವಾನ್ಸುಸಮಾಹಿತಃ ।
ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಾಶು ಪರಂ ಸ್ಥಾನಂ ಲಕ್ಷ್ಯಮುಕ್ತ ಇವಾಽಽಶುಗಃ ॥ 239.36 ॥

ತಥೈವ ಚ ದ್ವಿಜಾ ಯೋಗೀ ಧಾರಣಾಸು ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಶು ಪರಂ ಸ್ಥಾನಂ ಲಕ್ಷ್ಯಮುಕ್ತ ಇವಾಽಽಶುಗಃ ॥ 239.37 ॥

ಆವಿಶ್ಯಾಽಽತ್ಮನಿ ಚಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಯೋಽವತಿಷ್ಠತಿ ಸೋಽಚಲಃ ।
ಪಾಶಂ ವಹತ್ವೇ ಮೀನಾನಾಂ ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ ಸೋಽಜರಂ ॥ 239.38 ॥

ನಾಭ್ಯಾಂ ಶೀರ್ಷೇ ಚ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ಹೃದಿ ವಕ್ಷಸಿ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ।
ದರ್ಶನೇ ಶ್ರವಣೇ ವಾಽಪಿ ಘ್ರಾಣೇ ಚಾಮಿತವಿಕ್ರಮಃ ॥ 239.39 ॥

ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇತೇಷು ಯೋ ಯೋಗೀ ಮಹಾವ್ರತಸಮಾಹಿತಃ ।
ಆತ್ಮನಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾತ್ಮಾನಂ ಯುಂಕ್ತೇ ಸಮ್ಯಗ್ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ 239.40 ॥

ಸುಶೀಘ್ರಮಚಲಪ್ರಖ್ಯಂ ಕರ್ಮ ದಗ್ಧ್ವಾ ಶುಭಾಶುಭಂ ।
ಉತ್ತಮಂ ಯೋಗಮಾಸ್ಥಾಯ ಯದೀಚ್ಛತಿ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ 239.41 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಆಹಾರಾನ್ಕೀದೃಶಾನ್ಕೃತ್ವಾ ಕಾನಿ ಜಿತ್ವಾ ಚ ಸತ್ತಮ ।
ಯೋಗೀ ಬಲಮವಾಪ್ನೋತಿ ತದ್ಭವಾನ್ವಕ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥ 239.42 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಕಣಾನಾಂ ಭಕ್ಷಣೇ ಯುಕ್ತಃ ಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ಯ ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ವರ್ಜನೇ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗೀ ಬಲಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 239.43 ॥

ಭುಂಜಾನೋ ಯಾವಕಂ ರೂಕ್ಷಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ಏಕಾಹಾರೀ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಯೋಗೀ ಬಲಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 239.44 ॥

ಪಕ್ಷಾನ್ಮಾಸಾನೃತೂಂಶ್ಚಿತ್ರಾನ್ಸಂಚರಂಶ್ಚ ಗುಹಾಸ್ತಥಾ ।
ಅಪಃ ಪೀತ್ವಾ ಪಯೋಮಿಶ್ರಾ ಯೋಗೀ ಬಲಮಾವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 239.45 ॥

ಅಖಂಡಮಪಿ ವಾ ಮಾಸಂ ಸತತಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ಉಪೋಷ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಷುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಯೋಗೀ ಬಲಮವಾಪ್ಯನುಯಾತ್ ॥ 239.46 ॥

ಕಾಮಂ ಜಿತ್ವಾ ತಥಾ ಕ್ರೋಧಂ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ವರ್ಷಮೇವ ಚ ।
ಭಯಂ ಶೋಕಂ ತಥಾ ಸ್ವಾಪಂ ಪೌರುಷೀನ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತಥಾ ॥ 239.47 ॥

ಅರತಿಂ ದುರ್ಜಯಾಂ ಚೈವ ಘೋರಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಸ್ಪರ್ಶಂ ನಿದ್ರಾಂ ತಥಾ ತಂದ್ರಾಂ ದುರ್ಜಯಾಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 239.48 ॥

ದೀಪಯಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ವೀತರಾಗಾ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾ ಧ್ಯಾನಾಧ್ಯಯನಸಂಪದಾ ॥ 239.49 ॥

ದುರ್ಗಸ್ತ್ವೇಷ ಮತಃ ಪಂಥಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ವಿಪಶ್ಚಿತಾಂ ।
ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವ್ರಜತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಕ್ಷೇಮೇಣ ಮುನಿಪುಂಗವಾಃ ॥ 239.50 ॥

ಯಥಾ ಕಶ್ಚಿದ್ವನಂ ಘೋರಂ ಬಹುಸರ್ಪಸರೀಸೃಪಂ ।
ಶ್ವಭ್ರವತ್ತೋಯಹೀನಂ ಚ ದುರ್ಗಮಂ ಬಹುಕಂಟಕಂ ॥ 239.51 ॥

ಅಭಕ್ತಮಟವೀಪ್ರಾಯಂ ದಾವದಗ್ಧಮಹೀರುಹಂ ।
ಪಂಥಾನಂ ತಸ್ಕರಾಕೀರ್ಣಂ ಕ್ಷೇಮೇಣಾಭಿಪತೇತ್ತಥಾ ॥ 239.52 ॥

ಯೋಗಮಾರ್ಗಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವ್ರಜತೇ ದ್ವಿಜಃ ।
ಕ್ಷೇಮೇಣೋಪರಮೇನ್ಮಾರ್ಗಾದ್ಬಹುದೋಷೋಽಪಿ ಸಂಮತಃ ॥ 239.53 ॥

ಆಸ್ಥೇಯಂ ಕ್ಷುರಧಾರಾಸು ನಿಶಿತಾಸು ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ಧಾರಣಾ ಸಾ ತು ಯೋಗಸ್ಯ ದುರ್ಗೇಯಮಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ ॥ 239.54 ॥

ವಿಷಮಾ ಧಾರಣಾ ವಿಪ್ರಾ ಯಾಂತಿ ವೈನ ಶುಭಾಂ ಗತಿಂ ।
ನೇತೃಹೀನಾ ಯಥಾ ನಾವಃ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತು ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 239.55 ॥

ಯಸ್ತು ತಿಷ್ಠತಿ ಯೋಗಾಧೌ ಧಾರಣಾಸು ಯಥಾವಿಧಿ ।
ಮರಣಂ ಜನ್ಮದುಃಖಿತ್ವಂ ಸುಖಿತ್ವಂ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 239.56 ॥

ನಾನಾಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ನಿಯತಂ ನಾನಾಮುನಿನಿಷೇವಿತಂ ।
ಪರಂ ಯೋಗಸ್ಯ ಪಂಥಾನಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ತಂ ದ್ವಿಜಾತಿಷು ॥ 239.57 ॥

ಪರಂ ಹಿ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮಮಯಂ ಮುನೀಂದ್ರಾ, ಬ್ರಹ್ಮಣಮೀಶಂ ವರದಂ ಚ ವಿಷ್ಣುಂ ।
ಭವಂ ಚ ಧರ್ಮಂ ಚ ಮಹಾನುಭಾವಂ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಾನ್ಸುಮಹಾನುಭಾವಾನ್ ॥ 239.58 ॥

ತಮಶ್ಚ ಕಷ್ಟಂ ಸುಮಹದ್ರಜಶ್ಚ, ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಶುದ್ಧಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪರಾಂ ಚ ।
ಸಿದ್ಧಿಂ ಚ ದೇವೀಂ ವರುಣಸ್ಯ ಪತ್ನೀಂ, ತೇಜಶ್ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಸುಮಹಚ್ಚ ಧೈರ್ಯಂ ॥

239.59 ॥

ತಾರಾಧಿಪಂ ಖೇ ವಿಮಲಂ ಸುತಾರಂ, ವಿಶ್ವಾಂಶ್ಚ ದೇವಾನುರಗಾನ್ಪಿತೄಂಶ್ಚ ।
ಶೈಲಾಂಶ್ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಾನುದಧೀಂಶ್ಚ ವಾಽಚಲಾನ್ನದೀಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಸನಗಾಂಶ್ಚ
ನಾಗಾನ್ ॥ 239.60 ॥

ಸಾಧ್ಯಾಂಸ್ತಥಾ ಯಕ್ಷಗಣಾಂದಿಶಶ್ಚ, ಗಂಧರ್ವಸಿದ್ಧಾನ್ಪುರುಷಾನ್ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚ ।
ಪರಸ್ಪರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಹಾನ್ಮಹಾತ್ಮಾ ವಿಶೇತ ಯೋಗೀ ನಚಿರಾದ್ವಿಮುಕ್ತಃ ॥ 239.61 ॥

ಕಥಾ ಚ ಯಾ ವಿಪ್ರವರಾಃ ಪ್ರಸಕ್ತಾ, ದೈವೇ ಮಹಾವೀರ್ಯಮತೌ ಶುಭೇಯಂ ।
ಯೋಗಾನ್ಸ ಸರ್ವಾನನುಭೂಯ ಮರ್ತ್ಯಾ, ನಾರಾಯಣಂ ತಂ ದ್ರುತಮಾಪ್ನುವಂತಿ ॥ 239.62 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸರ್ಷಿಸಂವಾದೇ ಯೋಗವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 239 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 240 (132)
ಸಾಂಖ್ಯವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಸಮ್ಯಕ್ಕ್ರಿಯೇಯಂ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ ವರ್ಣಿತಾ ಶಿಷ್ಟಸಂಮತಾ ।
ಯೋಗಮಾರ್ಗೋ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಶಿಷ್ಯಾಯೇಹ ಹಿತಷಿಣಾ ॥ 240.1 ॥

ಸಾಂಖ್ಯೇ ತ್ವಿದಾನೀಂ ಧರ್ಮಸ್ಯ ವಿಧಿಂ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವಂ ತದ್ವಿದಿತಂ ಹಿ ತೇ ॥ 240.2 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಶೃಣುಧ್ವಂ ಮುನಯಃ ಸರ್ವಮಾಖ್ಯಾನಂ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಂ ।
ವಿಹಿತಂ ಯತಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೈಃ ಕಪಿಲಾದಿಭಿರೀಶ್ವರೈಃ ॥ 240.3 ॥

ಯಸ್ಮಿನ್ಸುವಿಭ್ರಾಮಾಃ ಕೇಚಿದ್ದೃಶ್ಯಂತೇ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ಗುಣಾಶ್ಚ ಯಸ್ಮಿನ್ಬಹವೋ ದೋಷಹಾನಿಶ್ಚ ಕೇವಲಾ ॥ 240.4 ॥

ಜ್ಞಾನೇನ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾಯ ಸದೋಷಾನ್ವಿಷಯಾಂದ್ವಿಜಾಃ ।
ಮಾನುಷಾಂದುರ್ಜಯಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ಪೈಶಾಚಾನ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತಥಾ ॥ 240.5 ॥

ವಿಷಯಾನೌರಗಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ಗಂಧರ್ವವಿಷಯಾಂಸ್ತಥಾ ।
ಪಿತೄಣಾಂ ವಿಷಯಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಿರ್ಯಕ್ತ್ವಂ ಚರತಾಂ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.6 ॥

ಸುಪರ್ಣವಿಷಯಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮರುತಾಂ ವಿಷಯಾಂಸ್ತಥಾ ।
ಮಹರ್ಷಿವಿಷಯಾಂಶ್ಚೈವ ರಾಜರ್ಷಿವಿಷಯಾಂಸ್ತಥಾ ॥ 240.7 ॥

ಆಸುರಾನ್ವಿಷಯಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ವೈಶ್ವದೇವಾಂಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ದೇವರ್ಷಿವಿಷಯಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋಗಾನಾಮಪಿ ವೈ ಪರಾನ್ ॥. 240.8 ॥

ವಿಷಯಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿಷಯಾಂತಥಾ ।
ಆಯುಷಶ್ಚ ಪರಂ ಕಾಲಂ ಲೋಕೈರ್ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 240.9 ॥

ಸುಖಸ್ಯ ಚ ಪರಂ ಕಾಲಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲೇ ಚ ಯದ್ದುಃಖಂ ಪತತಾಂ ವಿಷಯೈಷಿಣಾಂ ॥ 240.10 ॥

ತಿರ್ಯಕ್ತ್ವೇ ಪತತಾಂ ವಿಪ್ರಾಸ್ತಥೈವ ನರಕೇಷು ಯತ್ ।
ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಚ ಗುಣಾಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಾನ್ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.11 ॥

ವೇದವಾದೇ ಚ ಯೇ ದೋಷಾ ಗುಣಾ ಯೇ ಚಾಪಿ ವೈದಿಕಾಃ ।
ಜ್ಞಾನಯೋಗೇ ಚ ಯೇ ದೋಷಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇ ಚ ಯೇ ಗುಣಾಃ ॥ 240.12 ॥

ಸಾಂಖ್ಯಜ್ಞಾನೇ ಚ ಯೇ ದೋಷಾಂಸ್ತಥೈವ ಚ ಗುಣಾಂ ತಥಾ ।
ಷಡ್ಗುಣಂ ಚ ನಭೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಮಶ್ಚ ತ್ರಿಗುಣಂ ಮಹತ್ ॥ 240.13 ॥

ತಮಶ್ಚಾಷ್ಟಗುಣಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಂ ಸಪ್ತಗುಣಾಂ ತಥಾ ।
ಷಡ್ಗುಣಂ ಚ ನಭೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಪಶ್ಚ ತ್ರಿಗುಣಂ ಮಹತ್ ॥ 240.14 ॥

ದ್ವಿಗುಣಂ ಚ ರಜೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸತ್ತ್ವಂ ಚೈಕಗುಣಂ ಪುನಃ ।
ಮಾರ್ಗಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರಲಯಪ್ರೇಕ್ಷಣೇನ ತು ॥ 240.15 ॥

ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನಾಃ ಕಾರಣೈರ್ಭಾವಿತಾತ್ಮಭಿಃ ।
ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಶುಭಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇವ ನಭಃ ಪರಂ ॥ 240.16 ॥

ರೂಪೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಘ್ರಾಣಂ ಗಂಧಗುಣೇನ ಚ ।
ಶಬ್ದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತಥಾ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಜಿಹ್ವಾಂ ರಸಗುಣೇನ ಚ ॥ 240.17 ॥

ತ್ವಚಂ ಸ್ಪರ್ಶಂ ತಥಾ ಶಕ್ಯಂ ವಾಯುಂ ಚೈವ ತದಾಶ್ರಿತಂ ।
ಮೋಹಂ ತಮಸಿ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಲೋಭಂ ಮೋಹೇಷು ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ॥ 240.18 ॥

ವಿಷ್ಣುಂ ಕ್ರಾಂತೇ ಬಲೇ ಶಕ್ರಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಸಕ್ತಂ ತಥಾಽನಲಂ ।
ಅಪ್ಸು ದೇವೀಂ ಸಮಾಯುಕ್ತಾಮಾಪಸ್ತೇಜಸಿ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ॥ 240.19 ॥

ತೇಜೋ ವಾಯೌ ತು ಸಂಯುಕ್ತಂ ವಾಯುಂ ನಭಸಿ ಚಾಽಽಶ್ರಿತಂ ।
ನಭೋ ಮಹತಿ ಸಂಯುಕ್ತಂ ತಮೋ ಮಹಸಿ ಸಂಸ್ಥಿತಂ ॥ 240.20 ॥

ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಥಾ ಸಕ್ತಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಸಕ್ತಂ ತಥಾಽಽತ್ಮನಿ ।
ಸಕ್ತಮಾತ್ಮಾನಮೀಶೇ ಚ ದೇವೇ ನಾರಾಯಣೇ ತಥಾ ॥ 240.21 ॥

ದೇವಂ ಮೋಕ್ಷೇ ಚ ಸಂಯುಕ್ತಂ ತತೋ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ನ ಕ್ವಚಿತ್ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸತ್ತ್ವಗುಣಂ ದೇಹಂ ವೃತಂ ಷೋಡಶಭಿರ್ಗುಣೈಃ ॥ 240.22 ॥

ಸ್ವಭಾವಂ ಭಾವನಾಂ ಚೈವ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೇಹಸಮಾಶ್ರಿತಾಂ ।
ಮಧ್ಯಸ್ಥಮಿವ ಚಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಪಾಪಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನ ವಿದ್ಯತ ॥ 240.23 ॥

ದ್ವಿತೀಯಂ ಕರ್ಮ ವೈ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾ ವಿಷ್ಯೈಷಿಣಾಂ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನಾತ್ಮನಿ ಸಂಶ್ರಿತಾನ್ ॥ 240.24 ॥

ದುರ್ಲಭತ್ವಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾಯ ಶ್ರುತಿಪೂರ್ವಕಂ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಸಮಾನಂ ಚ ವ್ಯಾನೋದಾನೌ ಚ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 240.25 ॥

ಆದ್ಯಂ ಚೈವಾನಿಲಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಪ್ರಭವಂ ಚಾನಿಲಂ ಪುನಃ ।
ಸಪ್ತಧಾ ತಾಂಸ್ತಥಾ ಶೇಷಾಸಪ್ತಧಾ ವಿಧಿವತ್ಪುನಃ ॥ 240.26 ॥

ಪ್ರಜಾಪತೀನೃಷೀಂಶ್ಚೈವ ಸರ್ಗಾಂಶ್ಚ ಸುಬಹೂನ್ವರಾನ್ ।
ಸಪ್ತರ್ಷೀಶ್ಚ ಬಹೂಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ರಾಜರ್ಷೀಂಶ್ಚ ಪರಂತಪಾನ್ ॥ 240.27 ॥

ಸುರರ್ಷೀನ್ಮರುತಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷೀನ್ಸೂರ್ಯಸಂನಿಭಾನ್ ।
ಐಶ್ವರ್ಯಾಚ್ಚ್ಯಾವಿತಾಂದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.28 ॥

ಮಹತಾಂ ಭೂತಸಂಘಾನಾಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ನಾಶಂ ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಗತಿಂ ವಾಚಾಂ ಶುಭಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಅರ್ಚಾರ್ಹಾಃ ಪಾಪಕರ್ಮಣಾಂ ॥ 240.29 ॥

ವೈತರಣ್ಯಾಂ ಚ ಯದ್ದುಃಖಂ ಪತಿತಾನಾಂ ಯಮಕ್ಷಯೇ ।
ಯೋನಿಷು ಚ ವಿಚಿತ್ರಾಸು ಸಂಚಾರಾನಶುಭಾಂಸ್ತಥಾ ॥ 240.30 ॥

ಜಠರೇ ಚಾಶುಭೇ ವಾಸಂ ಶೋಣಿತೋದಕಭಾಜನೇ ।
ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಚ ತೀವ್ರಗಂಧಸಮನ್ವಿತೇ ॥ 240.31 ॥

ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಘಾತೇ ಮಜ್ಜಾಸ್ನಾಯುಪರಿಗ್ರಹೇ ।
ಶಿರಶತಸಮಾಕೀರ್ಣೇ ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇಽಥ ವೈ ॥ 240.32 ॥

ವಿಜ್ಞಾಯ ಹಿತಮಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಂದ್ವಿಜಾಃ ।
ತಾಮಸಾನಾಂ ಚ ಜಂತೂನಾಂ ರಮಣೀಯಾನೃತಾತ್ಮನಾಂ ॥ 240.33 ॥

ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನಾಂ ಚ ಜಂತೂನಾಂ ಕುತ್ಸಿತಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ।
ಗರ್ಹಿಂತಂ ಮಹಾತಾಮರ್ಥೇ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಂ ॥ 240.34 ॥

ಉಪಪ್ಲವಾಂಸ್ತಥಾ ಘೋರಾಞ್ಶಶಿನಸ್ತೇಜಸ್ತಥಾ ।
ತಾರಾಣಾಂ ಪತನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪರ್ಯಯಂ ॥ 240.35 ॥

ದ್ವಂದ್ವಾನಾಂ ವಿಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಕೃಪಣಂ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಅನ್ಯೋನ್ಯಭಕ್ಷಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭೂತಾನಾಮಪಿ ಚಾಶುಭಂ ॥ 240.36 ॥

ಬಾಲ್ಯೇ ಮೋಹಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಪಕ್ಷದೇಹಸ್ಯ ಚಾಶುಭಂ ।
ರಾಗಂ ಮೋಹಂ ಚ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕ್ವಚಿತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಂ ॥ 240.37 ॥

ಸಹಸ್ರೇಷು ನರಃ ಕಶ್ಚಿನ್ಮೋಕ್ಷಬುದ್ಧಿಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ ।
ದುರ್ಲಭತ್ವಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶ್ರುತಿಪೂರ್ವಕಂ ॥ 240.38 ॥

ಬಹುಮಾನಮಲಬ್ಧೇಷು ಲಬ್ಧೇ ಮಧ್ಯಸ್ಥತಾಂ ಪುನಃ ।
ವಿಷಯಾಣಾಂ ಚ ದೌರಾತ್ಮ್ಯಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಚ ಪುನರ್ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.39 ॥

ಗತಾಸೂನಾಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ದೇಹಾನ್ಭಿತ್ತ್ವಾ ತಥಾ ಶುಭಾನ್ ।
ವಾಸಂ ಕುಲೇಷು ಜಂತೂನಾಂ ಮರಣಾಯ ಧೃತಾತ್ಮನಾಂ ॥ 240.40 ॥

ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನಾಂ ಚ ಜಂತೂನಾಂ ದುಃಖಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನಾನಾಂ ಗತಿಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಪತಿತಾನಾಂ ಸುದಾರುಣಾಂ ॥ 240.41 ॥

ಸುರಾಪಾನೇ ಚ ಸಕ್ತಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ದುರಾತ್ಮನಾಂ ।
ಗುರುದಾರಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ಗತಿಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಚಾಶುಭಾಂ ॥ 240.42 ॥

ಜನನೀಷು ಚ ವರ್ತಂತೇ ಯೇನ ಸಮ್ಯಗ್ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ಸದೇವಕೇಷು ಲೋಕೇಷು ಯೇನ ವರ್ತಂತಿ ಮಾನವಾಃ ॥ 240.43 ॥

ತೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ವಿಜ್ಞಾಯ ಗತಿಂ ಚಾಶುಭಕರ್ಮಣಾಂ ।
ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗತಾನಾಂ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಚ ಗತೀಃ ಪೃಥಕ್ ॥ 240.44 ॥

ವೇದವಾದಾಂಸ್ತಥಾ ಚಿತ್ರಾನೃತೂನಾಂ ಪರ್ಯಯಾಂಸ್ತಥಾ ।
ಕ್ಷಯಂ ಸಂವತ್ಸರಾಣಾಂ ಚ ಮಾಸಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಯಂ ತಥಾ ॥ 240.45 ॥

ಪಕ್ಷಕ್ಷಯಂ ತಥಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದಿವಸಾನಾಂ ಚ ಸಂಕ್ಷಯಂ ।
ಕ್ಷಯ ಸಂವತ್ಸರಾಣಾಂ ಚ ಮಾಸಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಯಂ ತಥಾ ॥ 240.46 ॥

ವೃದ್ಧಿಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಮುದ್ರಾಣಾಂ ಕ್ಷಯಂ ತೇಷಾಂ ತಥಾ ಪುನಃ ।
ಕ್ಷಯಂ ಧನಾನಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಪುನರ್ವೃದ್ಧಿಂ ತಥೈವ ಚ ॥ 240.47 ॥

ಸಂಯೋಗಾನಾಂ ತಥಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯುಗಾನಾಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ।
ದೇಹವೈಕ್ಲವ್ಯತಾಂ ಚೈವ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 240.48 ॥

ಆತ್ಮದೋಷಾಂಶ್ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಸರ್ವಾನಾತ್ಮನಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾನ್ ।
ಸ್ವದೇಹಾದುತ್ಥಿತಾನ್ಗಂಧಾಂಸ್ತಥಾ ವಿಜ್ಞಾಯ ಚಾಶುಭಾಂ ॥ 240.49 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಕಾನುತ್ಪಾತಭವಾಂದೋಷಾನ್ಪಶ್ಯತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತಮ ।
ಏತಂ ನಃ ಸಂಶಯಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷತಃ ॥ 240.50 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಪಂಚ ದೋಷಾಂದ್ವಿಜಾ ದೇಹೇ ಪ್ರವದಂತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾಃ ಕಾಪಿಲಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಾಃ ಶೃಣುಧ್ವಂ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 240.51 ॥

ಕಾಮಕ್ರೋಧೌ ಭಯಂ ನಿದ್ರಾ ಪಂಚಮಃ ಶ್ವಾಸ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಏತೇ ದೋಷಾಃ ಶರೀರೇಷು ದೃಶ್ಯಂತೇ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಂ ॥ 240.52 ॥

ಛಿಂದಂತಿ ಕ್ಷಮಯಾ ಕ್ರೋಧಂ ಕಾಮಂ ಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜನಾತ್ ।
ಸತ್ತ್ವಸಂಸೇವನಾನ್ನಿದ್ರಾಮಪ್ರಮಾದಾದ್ಭಯಂ ತಥಾ ॥ 240.53 ॥

ಛಿಂದಂತಿ ಪಂಚಮಂ ಶ್ವಾಸಮಲ್ಪಾಹಾರತಯಾ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಗುಣಾನ್ಗುಣಶತೈರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಾಂದೋಷಶತೈರಪಿ ॥ 240.54 ॥

ಹೇತೂನ್ಹೇತುಶತೈಶ್ಚಿತ್ರೈಶ್ಚಿತ್ರಾನ್ವಿಜ್ಞಾಯ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಅಪಾಂ ಫೇನೋಪಮಂ ಲೋಕಂ ವಿಷ್ಣೋರ್ಮಾಯಾಶತೈಃ ಕೃತಂ ॥ 240.55 ॥

ಚಿತ್ರಭಿತ್ತಿಪ್ರತೀಕಾಶಂ ನಲಸಾರಮನರ್ಥಕಂ ।
ತಮಃ ಸಂಭ್ರಮಿತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವರ್ಷಬುದ್ಬುದಸಂನಿಭಂ ॥ 240.56 ॥

ನಾಶಪ್ರಾಯಂ ಸುಖಾಧಾನಂ ನಾಶೋತ್ತರಮಹಾಭಯಂ ।
ರಜಸ್ತಮಸಿ ಸಂಮಗ್ನಂ ಪಂಕೇ ದ್ವಿಪಮಿವಾವಶಂ ॥ 240.57 ॥

ಸಾಂಖ್ಯಾ ವಿಪ್ರಾ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಜಾಕೃತಂ ।
ಜ್ಞಾನಜ್ಞೇಯೇನ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ವ್ಯಾಪಿನಾ ಮಹತಾ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.58 ॥

ರಾಜಸಾನಶುಭಾನ್ಗಂಧಾಂಸ್ತಾಮಸಾಂಶ್ಚ ತಥಾವಿಧಾನ್ ।
ಪುಣ್ಯಾಂಶ್ಚ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನ್ಗಂಧಾನ್ಸ್ಪರ್ಶಜಾಂದೇಹಸಂಶ್ರಿತಾನ್ ॥ 240.59 ॥

ಛಿತ್ತ್ವಾಽಽಮಜ್ಞಾನಶಸ್ತ್ರೇಣ ತಪೋದಂಡೇನ ಸತ್ತಮಾಃ ।
ತತೋ ದುಃಖಾದಿಕಂ ಘೋರಂ ಚಿಂತಾಶೋಕಮಹಾಹ್ರದಂ ॥ 240.60 ॥

ವ್ಯಾಧಿಮತ್ಯುಮಹಾಘೋರಂ ಮಹಾಭಯಮಹೋರಗಂ ।
ತತಃ ಕೂರ್ಮಂ ರಜೋಮೀನಂ ಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಸಂತರಂತ್ಯುತ ॥ 240.61 ॥

ಸ್ನೇಹಪಂಕಂ ಜರಾದುರ್ಗಂ ಸ್ಪರ್ಶದ್ವೀಪಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।
ಕರ್ಮಾಗಾಧಂ ಸತ್ಯತೀರಂ ಸ್ಥಿತಂ ವ್ರತಮನೀಷಿಣಃ ॥ 240.62 ॥

ಹರ್ಷಸಂಘಮಹಾವೇಗಂ ನಾನಾರಸಸಮಾಕುಲಂ ।
ನಾನಾಪ್ರೀತಿಮಹಾರತ್ನಂ ದುಃಖಜ್ವರಸಮೀರಿತಂ ॥ 240.63 ॥

ಶೋಕತೃಷ್ಣಾಮಹಾವರ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ಯಾಧಿಮಹಾರುಜಂ ।
ಅಸ್ಥಿಸಂಘಾತಸಂಘಟ್ಟಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯೋಗಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ 240.64 ॥

ದಾನಮುಕ್ತಾಕರಂ ಘೋರಂ ಶೋಣಿತೋದ್ಗಾರವಿದ್ರುಮಂ ।
ಹಸಿತೋತ್ಕ್ರುಷ್ಟನಿರ್ಘೋಷಂ ನಾನಾಜ್ಞಾಸುದುಷ್ಕರಂ ॥ 240.65 ॥

ರೋದನಾಶ್ರುಮಲಕ್ಷಾರಂ ಸಂಗಯೋಗಪರಾಯಣಂ ।
ಪ್ರಲಬ್ಧ್ವಾ ಜನ್ಮಲೋಕೋ ಯಂ ಪುತ್ರಬಾಂಧವಪತ್ತನಂ ॥ 240.66 ॥

ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಮರ್ಯಾದಂ ಪ್ರಾಣಯೋಗಮಯೋರ್ಮಿಲಂ ।
ವೃಂದಾನುಗಾಮಿನಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ವಭೂತಪಯೋದಧಿಂ ॥ 240.67 ॥

ಮೋಕ್ಷದುರ್ಲಭವಿಷಯಂ ವಾಡವಾಸುಖಸಾಗರಂ ।
ತರಂತಿ ಯತಯಃ ಸಿದ್ಧಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಚಾನಘಾಃ ॥ 240.68 ॥

ತೀರ್ತ್ವಾ ಚ ದುಸ್ತರಂ ಜನ್ಮ ವಿಶಂತಿ ವಿಮಲಂ ನಭಃ ।
ತತಸ್ತಾನ್ಸುಕೃತೀಂಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸೂರ್ಯೋ ವಹತಿರಶ್ಮಿಭಿಃ ॥ 240.69 ॥

ಪದ್ಮತಂತುವದಾವಿಶ್ಯ ಪ್ರವಹನ್ವಿಷಯಾಂದ್ವಿಜಾಃ ।
ತತ್ರ ತಾನ್ಪ್ರವಹೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಚಾನಘಾಃ ॥ 240.70 ॥

ವೀತರಾಗಾನ್ಯತೀನ್ಸಿದ್ಧಾನ್ವೀರ್ಯಯುಕ್ತಾಂಸ್ತಪೋಧನಾನ್ ।
ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಶೀತಃ ಸುಗಂಧಶ್ಚ ಸುಖಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.71 ॥

ಸಪ್ತಾನಾಂ ಮರುತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಲೋಕಾನ್ಗಚ್ಛತಿ ಯಃ ಶುಭಾನ್ ।
ಸ ತಾನ್ವಹತಿ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾ ನಭಸಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಂ ॥ 240.72 ॥

ನಭೋ ವಹತಿ ಲೋಕೇಶಾನ್ರಜಸಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಂ ।
ರಜೋ ವಹತಿ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾಃ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಪರಮಾಂಗತಿಂ ॥ 240.73 ॥

ಸತ್ತ್ವಂ ವಹತಿ ಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಪರಂ ನಾರಾಯಣಂ ಪ್ರಭುಂ ।
ಪ್ರಭುರ್ವಹತಿ ಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ॥ 240.74 ॥

ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಾಸಾದ್ಯ ತದ್ಭೂತಾ ಯತಯೋಽಮಲಾಃ ।
ಅಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪಂತೇ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಚ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.75 ॥

ಪರಮಾ ಸಾ ಗತಿರ್ವಿಪ್ರಾ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಾನಾಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಂ ।
ಸತ್ಯಾರ್ಜವರತಾನಾಂ ವೈ ಸರ್ವಭೂತದಯಾವತಾಂ ॥ 240.76 ॥

ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಸ್ಥಾನಮುತ್ತಮಮಾಸಾದ್ಯ ಭಗವಂತಂ ಸ್ಥಿರವ್ರತಾಃ ।
ಆಜನ್ಮಮರಣಂ ವಾ ತೇ ರಮಂತೇ ತತ್ರ ವಾ ನ ವಾ ॥ 240.77 ॥

ಯದತ್ರ ತಥ್ಯಂ ತತ್ತ್ವಂ ನೋ ಯಥಾವದ್ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ।
ತ್ವದೃತೇ ಮಾನವಂ ನಾನ್ಯಂ ಪ್ರಷ್ಟುಮರ್ಹಾಮ ಸತ್ತಮ ॥ 240.78 ॥

ಮೋಕ್ಷದೋಷೋ ಮಹಾನೇಷ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ಗತಾನೃಷೀನ್ ।
ಯದಿ ತತ್ರೈವ ವಿಜ್ಞಾನೇ ವರ್ತಂತೇ ಯತಯಃ ಪರೇ ॥ 240.79 ॥

ಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಧರ್ಮಂ ಪಶ್ಯಾಮ ಪರಮಂ ದ್ವಿಜ ।
ಮಗ್ನಸ್ಯ ಹಿ ಪರೇ ಜ್ಞಾನೇ ಕಿಂತು ದುಃಖಾಂತರಂ ಭವೇತ್ ॥ 240.80 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಯಥಾನಾಯಾಯಂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಪೃಷ್ಟಶ್ಚ ಸಂಕಟಃ ।
ಬುಧಾನಾಮಪಿ ಸಂಮೋಹಃ ಪ್ರಶ್ನೇಽಸ್ಮಿನ್ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 240.81 ॥

ಅತ್ರಾಪಿ ತತ್ತ್ವಂ ಪರಮಂ ಶೃಣುಧ್ವಂ ವಚನಂ ಮಮ ।
ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಪರಮಾ ಯತ್ರ ಕಪಿಲಾನಾಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಂ ॥ 240.82 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಬುಧ್ಯಂತೇ ಸ್ವದೇಹಂ ದೇಹಿನಾಂ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಕರಣಾನ್ಯಾತ್ಮನಸ್ತಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ತೈಸ್ತು ಸಃ ॥ 240.83 ॥

ಆತ್ಮನಾ ವಿಪ್ರಹೀಣಾನಿ ಕಾಷ್ಠಕುಡ್ಯಸಮಾನಿ ತು ।
ವಿನಶ್ಯಂತಿ ನ ಸಂದೇಹೋ ವೇಲಾ ಇವ ಮಹಾರ್ಣವೇ ॥ 240.84 ॥

ಇಂದ್ರಿಯೈಃ ಸಹ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನೋ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮಾಃ ।
ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚರತಿ ಸರ್ವತ್ರ ನಭಸೀವ ಸಮೀರಣಃ ॥ 240.85 ॥

ಸ ಪಶ್ಯತಿ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಸ್ಪೃಶತಿ ಚಾನಘಾಃ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಮಖಿಲೇನೇಹ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.86 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹ ಸರ್ವಾಣಿ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಯಥಾವಿಧಿ ।
ಅನೀಶತ್ವಾತ್ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ಸರ್ಪಾ ವಿಷಹತಾ ಇವ ॥ 240.87 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹ ಸರ್ವಾಣಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇವ ಸರ್ವಶಃ ।
ಆಕ್ರಮ್ಯ ಗತಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾವ(ಶ್ಚ)ರತ್ಯಾತ್ಮಾ ನ ಸಂಶಯಃ ॥ 240.88 ॥

ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಚ ಗುಣಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ರಜಸಶ್ಚ ಗುಣಾನ್ಪುನಃ ।
ಗುಣಾಂಶ್ಚ ತಮಸಃ ಸರ್ವಾನ್ಗುಣಾನ್ಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ಸತ್ತಮಾಃ ॥ 240.89 ॥

ಗುಣಾಂಶ್ಚ ಮನಸಶ್ಚಾಪಿ ನಭಸಶ್ಚ ಗುಣಾಂಸ್ತಥಾ ।
ಗುಣಾನ್ವಾಯೋಶ್ಚ ಸರ್ವಜ್ಞಾಃ ಸ್ನೇಹಜಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾನ್ಪುನಃ ॥ 240.90 ॥

ಅಪಾಂ ಗುಣಾಸ್ತಥಾ ವಿಪ್ರಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾನಪಿ ।
ಸರ್ವಾನೇವ ಗುಣೈರ್ವ್ಯಾಪ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷು ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ 240.91 ॥

ಆತ್ಮಾ ಚರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಣಾ ಚ ಶುಭಾಶುಭೇ ।
ಶಿಷ್ಯಾ ಇವಮಹಾತ್ಮಾನಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ತಂ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 240.92 ॥

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚಾಪ್ಯತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸುದ್ಧಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪರಾತ್ಪರಂ ।
ನಾರಾಯಣಂ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ನಿರ್ವಿಕಾರಂ ಪರಾತ್ಪರಂ ॥ 240.93 ॥

ವಿಮುಕ್ತಂ ಸರ್ವಪಾಪೇಕ್ಷ್ಯಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಚ ಹ್ಯನಾಮಯಂ ।
ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಗುಣಂ ನಿರ್ವೃತಂ ತಂ ಚ ಸಪ್ತಮಾಃ ॥ 240.94 ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತತ್ರ ಮನೋ ವಿಪ್ರಾ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಭೋಃ ದ್ವಿಜಾಃ ।
ಆಗಚ್ಛಂತಿ ಯಥಾಕಾಲಂ ಗುರೋಃ ಸಂದೇಶಕಾರಿಣಃ ॥ 240.95 ॥

ಶಕ್ಯಂ ವಾಽಲ್ಪೇನ ಕಾಲೇನ ಶಾಂತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಂ ಗುಣಾಂಸ್ತಥಾ ।
ಏವಮುಕ್ತೇನ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾಃ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗೇನ ಮೋಕ್ಷಿಣೀಂ ॥ 240.96 ॥

ಸಾಂಖ್ಯಾ ವಿಪ್ರಾ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಂ ।
ಜ್ಞಾನೇನಾನೇನ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾಸ್ತುಲ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ 240.97 ॥

ಅತ್ರ ವಃ ಸಂಶಯೋ ಮಾ ಭೂಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಪರಂ ಮತಂ ।
ಅಕ್ಷರಂ ಧ್ರುವಮೇವೋಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಂ ॥ 240.98 ॥

ಅನಾದಿಮಧ್ಯನಿಧನಂ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಂ ಕರ್ತೃ ಶಾಶ್ವತಂ ।
ಕೂಟಸ್ಥಂ ಚೈವ ನಿತ್ಯಂ ಚ ಯದ್ವದಂತಿ ಶಮಾತ್ಮಕಾಃ ॥ 240.99 ॥

ಯತಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯವಿಕ್ರಿಯಾಃ ।
ಏವಂ ಶಂಸಂತಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಪ್ರವಕ್ತಾರೋ ಮಹರ್ಷಯಃ ॥ 240.100 ॥

ಸರ್ವೇ ವಿಪ್ರಾಶ್ಚ ವೇದಾಶ್ಚ ತಥಾ ಸಾಮವಿದೋ ಜನಾಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಪರಮಂ ದೇವಮನಂತಂ ಪರಮಾಚ್ಯುತಂ ॥ 240.101 ॥

ಪ್ರರ್ಥಯಂತಶ್ಚ ತಂ ವಿಪ್ರಾ ವದಂತಿ ಗುಣಬುದ್ಧಯಃ ।
ಸಮ್ಯಗುಕ್ತಾಸ್ತಥಾ ಯೋಗಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಾಶ್ಚಾಮಿತದರ್ಶನಾಃ ॥ 240.102 ॥

ಅಮೂರ್ತಿಸ್ತಸ್ಯ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಶ್ರುತಿಃ ।
ಅಭಿಜ್ಞಾನಾನಿ ತಸ್ಯಾಽಽಹುರ್ಮಹಾಂತಿ ಮುನಿಸತ್ತಮಾಃ ॥ 240.103 ॥

ದ್ವಿವಿಧಾನಿ ಹಿ ಭೂತಾನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮಾಃ ।
ಅಗಮ್ಯಗಮ್ಯಸಂಜ್ಞಾನಿ ಗಮ್ಯಂ ತತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 240.104 ॥

ಜ್ಞಾನಂ ಮಹದ್ವೈ ಮಹತಶ್ಚ ವಿಪ್ರಾ, ವೇದೇಷು ಸಾಂಖ್ಯೇಷು ತಥೈವ ಯೋಗೇ ।
ಯಚ್ಚಾಪಿ ದೃಷ್ಟಂ ವಿಧಿವತ್ಪುರಾಣೇ, ಸಾಂಖ್ಯಾಗತಂ ತನ್ನಿಖಿಲಂ ಮುನೀಂದ್ರಾಃ ॥ 240.105 ॥

ಯಚ್ಚೇತಿಹಾಸೇಷು ಮಹತ್ಸು ದೃಷ್ಟಂ, ಯಥಾರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ವಿಶಿಷ್ಟದೃಷ್ಟಂ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಲೋಕೇ ಯದಿಹಾಸ್ತಿ ಕಿಂಚಿತ್ಸಾಂಖ್ಯಾಗತಂ ತಚ್ಚ ಮಹಾಮುನೀಂದ್ರಾಃ ॥ 240.106 ॥

ಸಮಸ್ತದೃಷ್ಟಂ ಪರಮಂ ಬಲಂ ಚ, ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಯಥಾವದುಕ್ತಂ ।
ತಪಾಂಸಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಚ ಯಾನಿ ಚೈವ, ಸಾಂಖ್ಯಂ ಯಥಾವದ್ವಿಹಿತಾನಿ ವಿಪ್ರಾಃ ॥ 240.107 ॥

ವಿಪರ್ಯಯಂ ತಸ್ಯ ಹಿತಂ ಸದೈವ, ಗಚ್ಛಂತಿ ಸಾಂಖ್ಯಾಃ ಸತತಂ ಸುಖೇನ ।
ತಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಸಂಧಾರ್ಯ ತತಃ ಕೃತಾರ್ಥಾಃ, ಪತಂತಿ ವಿಪ್ರಾಯತನೇಷು ಭೂಯಃ ॥ 240.108 ॥

ಹಿತ್ವಾ ಚ ದೇಹಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಮೋಕ್ಷಂ ದಿವೌಕಸಶ್ಚಾಪಿ ಚ ಯೋಗಸಾಂಖ್ಯಾಃ ।
ಅತೋಽಧಿಕಂ ತೇಽಭಿರತಾ ಮಹಾರ್ಹೇ, ಸಾಖ್ಯೇ ದ್ವಿಜಾ ಭೋ ಇಹ ಶಿಷ್ಟಜುಷ್ಟೇ ॥ 240.109 ॥

ತೇಷಾಂ ತು ತಿರ್ಯಗ್ಗಮನಂ ಹಿ ದೃಷ್ಟಂ, ನಾಧೋ ಗತಿಃ ಪಾಪಕೃತಾಂ ನಿವಾಸಃ ।
ನ ವಾ ಪ್ರಧಾನಾ ಅಪಿ ತೇ ದ್ವಿಜಾತಯೋ, ಯೇ ಜ್ಞಾನಮೇತನ್ಮುನಯೋ ನ ಸಕ್ತಾಃ ॥ 240.110 ॥

ಸಾಂಖ್ಯಾಂ ವಿಶಾಲಂ ಪರಮಂ ಪುರಾಣಂ, ಮಹಾರ್ಣವಂ ವಿಮಲಮುದಾರಕಾಂತಂ ।
ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಹಿ ಸಾಂಖ್ಯಾ ಮುನಯಾ ಮಹಾತ್ಮನಾರಾಯಣೇ ಧಾರಯಥಾಪ್ರಮೇಯಂ ॥ 240.111 ॥

ಏತನ್ಮಯೋಕ್ತಂ ಪರಮಂ ಹಿ ತತ್ತ್ವಂ, ನಾರಾಯಣಾದ್ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಪುರಾಣಂ ।
ಸ ಸರ್ಗಕಾಲೇ ಚ ಕರೋತಿ ಸರ್ಗಂ, ಸಂಹಾರಕಾಲೇ ಚ ಹರೇತ ಭೂಯಃ ॥ 240.112 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವ್ಯಾಸಋಷಿಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯವಿಧಿನಿರೂಪಣಂ
ನಾಮೈಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 240 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 241 (133)
ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದೇ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರವಿಚಾರನಿರೂಪಣಂ
ಮುನಯ ಊಚುಃ
ಕಿಂ ತದಕ್ಷರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಽಽವರ್ತತೇ ಪುನಃ ।
ಕಿಂಸ್ವಿತ್ತತ್ಕ್ಷರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಯಸ್ಮಾದಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥ 241.1 ॥

ಅಕ್ಷರಾಕ್ಷರಯೋರ್ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಪೃಚ್ಛಾಮಸ್ತ್ವಾಂ ಮಹಾಮುನೇ ।
ಉಪಲಬ್ಧುಂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ತತ್ತ್ವೇನ ಮುನಿಪುಂಗವ ॥ 241.2 ॥

ತ್ವಂ ಹಿ ಜ್ಞಾನವಿದಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪ್ರೋಚ್ಯಸೇ ವೇದಪಾರಗೈಃ ।
ಋಷಿಭಿಶ್ಚ ಮಹಾಭಾಗೈರ್ಯತಿಭಿಶ್ಚ ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ ॥ 241.3 ॥

ತದೇತಚ್ಛ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಸ್ತ್ವತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಮಹಾಮತೇ ।
ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛಾಮಃ ಶೃಣ್ವಂತೋಽಮೃತಮುತ್ತಮಂ ॥ 241.4 ॥

ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ
ಅತ್ರ ವೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಇತಿಹಾಸಂ ಪುರಾತನಂ ।
ವಸಿಷ್ಠಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಂ ಕರಾಲಜನಕಸ್ಯ ಚ ॥ 241.5 ॥

ವಸಿಷ್ಠಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾಸೀನಮೃಷೀಣಾಂ ಭಾಸ್ಕರದ್ಯುತಿಂ ।
ಪಪ್ರಚ್ಛ ಜನಕೋ ರಾಜಾ ಜ್ಞಾನಂ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಂ ಪರಂ ॥ 241.6 ॥

ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಕುಶಲಮಧ್ಯಾತ್ಮಗತಿನಿಶ್ಚಯಂ ।
ಮೈತ್ರಾವರುಣಮಿಮಾಸೀನಮಭಿವಾದ್ಯ ಕೃತಾಂಜಲಿಃ ॥ 241.7 ॥

ಸ್ವಚ್ಛಂದಂ ಸುಕೃತಂ ಚೈವ ಮಧುರಂ ಚಾಪ್ಯನುಲ್ಬಣಂ ।
ಪಪ್ರಚ್ಛರ್ಷಿವರಂ ರಾಜಾ ಕರಾಲಜನಕಃ ಪುರಾ ॥ 241.8 ॥

ಕರಾಲಜನಕ ಉವಾಚ
ಭಗವಞ್ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಂ ।
ಯಸ್ಮಿನ್ನ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 241.9 ॥

ಯಚ್ಚ ತತ್ಕ್ಷರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಯತ್ರೇದಂ ಕ್ಷರತೇ ಜಗತ್ ।
ಯಚ್ಚಾಕ್ಷರಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶಿವಂ ಕ್ಷೇಮಮನಾಮಯಂ ॥ 241.10 ॥

ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಶ್ರೂಯತಾಂ ಪೃಥಿವೀಪಾಲ ಕ್ಷರತೀದಂ ಯಥಾ ಜಗತ್ ।
ಯತ್ರ ಕ್ಷರತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಯಾವತ್ಕಾಲೇನ ಚಾಪ್ಯಥ ॥ 241.11 ॥

ಯುಗಂ ದ್ವಾದಶಸಾಹಸ್ರಂ ಕಲ್ಪಂ ವಿದ್ಧಿ ಚತುರ್ಯುಗಂ ।
ದಶಕಲ್ಪಶತಾವರ್ತಂಮಹಸ್ತದ್ಬ್ರಾಹ್ಮುಚ್ಯತೇ ॥ 241.12 ॥

ರಾತ್ರಿಶ್ಚೈತಾವತೀ ರಾಜನ್ಯಸ್ಯಂತೇ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯತೇ ।
ಸೃಜತ್ಯನಂತಕರ್ಮಾಣಿ ಮಹಾಂತಂ ಭೂತಮಗ್ರಜಂ ॥ 241.13 ॥

ಮೂರ್ತಿಮಂತಮಮೂರ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವಂ ಶಂಭುಃ ಸ್ವಯಂಭುವಃ ।
ಯತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮೂಲತೋ ನೃಪಸತ್ತಮ ॥ 241.14 ॥

ಅಣಿಮಾ ಲಘಿಮಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೀಶಾನಂ ಜ್ಯೋತಿರವ್ಯಯಂ ।
ಸರ್ವತಃಪಾಣಿಪಾದಾಂತಂ ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಂ ॥ 241.15 ॥

ಸರ್ವತಃಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಭಗವಾನೇಷ ಬುದ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಿಃ ॥ 241.16 ॥

ಮಹಾನಿತಿ ಚ ಯೋಗೇಷು ವಿರಿಂಚಿರಿತಿ ಚಾಪ್ಯಥ ।
ಸಾಂಖ್ಯೇ ಚ ಪಠ್ಯತೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ನಾಮಭಿರ್ಬಹುಧಾತ್ಮಕಃ ॥ 241.17 ॥

ವಿಚಿತ್ರರೂಪೋ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಏಕಾಕ್ಷರ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ ।
ಧೃತಮೇಕಾತ್ಮಕಂ ಯೇನ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ॥ 241.18 ॥

ತಥೈವ ಬಹುರೂಪತ್ವಾದ್ವಿಶ್ವರೂಪ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ ।
ಏಷ ವೈ ವಿಕ್ರಿಯಾಪನ್ನಃ ಸೃಜತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ॥ 241.19 ॥

ಪ್ರಧಾನಂ ತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಾದುತ್ಪನ್ನಂ ಸುಮಹತ್ಪುರಂ ।
ಅಹಂಕಾರಂ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಜಾಪತಿನಮಸ್ಕೃತಂ ॥ 241.20 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ವಿದ್ಯಾಸರ್ಗಂ ವದಂತಿ ತಂ ।
ಮಹಾಂತಂ ಚಾಪ್ಯಹಂಕಾರಮವಿದ್ಯಾಸರ್ಗ ಏವ ಚ ॥ 241.21 ॥

ಅಚರಶ್ಚ ಚರಶ್ಚೈವ ಸಮುತ್ಪನ್ನೌ ತಥೈಕತಃ ।
ವಿದ್ಯಾಽವಿದ್ಯೋತಿ ವಿಖ್ಯಾತೇ ಶ್ರುತಿಶಾಸ್ತ್ರಾನುಚಿಂತಕೈಃ ॥ 241.22 ॥

ಭೂತಸರ್ಗಮಹಂಕಾರತ್ತೃತೀಯಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥಿವ ।
ಅಹಂಕಾರೇಷು ನೃಪತೇ ಚತುರ್ಥಂ ವಿದ್ಧಿ ವೈಕೃತಂ ॥ 241.23 ॥

ವಾಯುರ್ಜ್ಯೋತಿರಥಾಽಽಕಾಶಮಾಪೋಽಥ ಪೃಥಿವೀ ತಥಾ ।
ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶೌ ಚ ರೂಪಂ ಚ ರಸೋ ಗಂಧಸ್ತಥೈವ ಚ ॥ 241.24 ॥

ಏವಂ ಯುಗಪದುತ್ಪನ್ನಂ ದಶವರ್ಗಮಸಂಶಯಂ ।
ಪಂಚಮಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಭೌತಿಕಂ ಸರ್ಗಮರ್ಥಕೃತ್ ॥ 241.25 ॥

ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ ಪಂಚಮಂ ।
ವಾಘಸ್ತೌ ಚೈವ ಪಾದೌ ಚ ಪಾಯುರ್ಮೇಢ್ರಂ ತಥೈವ ಚ ॥ 241.26 ॥

ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚೈತಾನಿ ತಥಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ।
ಸಂಭೂತಾನೀಹ ಯುಗಪನ್ಮನಸಾ ಸಹ ಪಾರ್ಥಿವ ॥ 241.27 ॥

ಏಷಾ ತತ್ತ್ವಚತುರ್ವಿಂಶಾ ಸರ್ವಾಽಽಕೃತಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।
ಯಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನಾಭಿಶೋಚಂತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ ॥ 241.28 ॥

ಏವಮೇತತ್ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಿದಮುತ್ತಮಂ ।
ವೇದಿತವ್ಯಂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸದೈವ ನರಕಾರ್ಣವೇ ॥ 241.29 ॥

ಸಯಕ್ಷಭೂತಗಂಧರ್ವೇ ಸಕಿಂನರಮಹೋರಗೇ ।
ಸಚಾರಣಪಿಶಾಚೇ ವೈ ಸದೇವರ್ಷಿನಿಶಾಚರೇ ॥ 241.30 ॥

ಸದಂಶಕೀಟಮಶಕೇ ಸಪೂತಿಕೃಮಿಮೂಷಕೇ ।
ಶುನಿ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚೈಣೇಯೇ ಸಚಾಂಡಾಲೇ ಸಪುಲ್ಕಸೇ ॥ 241.31 ॥

ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಖರಶಾರ್ದೂಲೇ ಸವೃಕೇ ಗವಿ ಚೈವ ಹ ।
ಯಾ ಚ ಮೂರ್ತಿಶ್ಚ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ಸರ್ವತ್ರೈತನ್ನಿದರ್ಶನಂ ॥ 241.32 ॥

ಜಲೇ ಭುವಿ ತಥಾಽಽಕಾಶೇ ನಾನ್ಯತ್ರೇತಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ ।
ಸ್ಥಾನಂ ದೇಹವತಾಮಾಸೀದಿತ್ಯೇವನುಶುಶ್ರುಮ ॥ 241.33 ॥

ಕೃತ್ಸ್ನಮೇತಾವತಸ್ತಾತ ಕ್ಷರತೇ ವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕಃ ।
ಅಹನ್ಯಹನಿ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಯಚ್ಚಾಕ್ಷರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಂ ॥ 241.34 ॥

ತತಸ್ತತ್ಕ್ಷರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಕ್ಷರತೀದಂ ಯಥಾ ಜಗತ್ ।
ಜಗನ್ಮೋಹಾತ್ಮಕಂ ಚಾಽಽಹುರವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕಂ ॥ 241.35 ॥

ಮಹಾಂಶ್ಚೈವಾಕ್ಷರೋ ನಿತ್ಯಮೇತತ್ಕ್ಷರವಿವರ್ಜನಂ ।
ಕಥಿತಂ ತೇ ಮಹಾರಾಜ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಽಽವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥ 241.36 ॥

ಪಂಚವಿಂಶತಿಕೋಽಮೂರ್ತಃ ಸ ನಿತ್ಯಸ್ತತ್ತ್ವಸಂಜ್ಞಕಃ ।
ಸತ್ತ್ವಸಂಶ್ರಯಣಾತ್ತತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 241.37 ॥

ಯದಮೂರ್ತಿಃ ಸೃಜದ್ವ್ಯಕ್ತಂ ತನ್ಮೂರ್ತಿಮಧಿತಿಷ್ಠತಿ ।
ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮೋ ವ್ಯಕ್ತೋ ಹ್ಯಮೂರ್ತಿಃ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ ॥ 241.38 ॥

ಸ ಏವ ಹೃದಿ ಸರ್ವಾಸು ಮೂರ್ತಿಷ್ವಾತಿಷ್ಠತಾಽಽತ್ಮವಾನ್ ।
ಚೇತಯಂಶ್ಚೇತನೀಂ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಮೂರ್ತಿರಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ॥ 241.39 ॥

ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಧರ್ಮೇಣ ಸ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಾತ್ಮಕಃ ।
ಗೋಚರೇ ವರ್ತತೇ ನಿತ್ಯಂ ನಿರ್ಗುಣೋ ಗುಣಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥ 241.40 ॥

ಏವಮೇಷ ಮಹಾತ್ಮಾ ಚ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಕೋಟಿಶಃ ।
ವಿಕುರ್ವಾಣಃ ಪ್ರಕೃತಿಮಾನ್ನಾಭಿಮನ್ಯೇತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 241.41 ॥

ತಮಃಸತ್ತ್ವರಜೋಯುಕ್ತಸ್ತಾಸು ತಾಸ್ವಿಹ ಯೋನಿಷು ।
ಲೀಯತೇ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧತ್ವಾದಬುದ್ಧಜನಸೇವನಾತ್ ॥ 241.42 ॥

ಸಹವಾಸನಿವಾಸತ್ವಾದ್ಬಾಲೋಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ।
ಯೋಽಹಂ ನ ಸೋಽಹಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಗುಣಾನೇವಾನುವರ್ತತೇ ॥ 241.43 ॥

ತಮಸಾ ತಾಮಸಾನ್ಭಾವನ್ವಿವಿಧಾನ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।
ರಜಸಾ ರಾಜಸಾಂಶ್ಚೈವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನ್ಸತ್ತ್ವಸಂಕ್ಷಯಾತ್ ॥ 241.44 ॥

ಶುಕ್ಲಲೋಹಿತಕೃಷ್ಣಾನಿ ರೂಪಾಣ್ಯೇತಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ತು ।
ಸರ್ವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಜಾನೀಹಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ತು ॥ 241.45 ।
ತಾಮಸಾ ನಿರಯಂ ಯಾಂತಿ ರಾಜಸಾ ಮಾನುಷಾನಥ ।
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ದೇವಲೋಕಾಯ ಗಚ್ಛಂತಿ ಸುಖಭಾಗಿನಃ ॥ 241.46 ॥

ನಿಷ್ಕೇವಲೇನ ಪಾಪೇನ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ।
ಪುಣ್ಯಪಾಪೇಷು ಮಾನುಷ್ಯಂ ಪುಣ್ಯಮಾತ್ರೇಣ ದೇವತಾಃ ॥ 241.47 ॥

ಏವಮವ್ಯಕ್ತವಿಷಯಂ ಮೋಕ್ಷಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಪಂಚವಿಂಶತಿಮೋ ಯೋಽಯಂ ಜ್ಞಾನಾದೇವ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ 241.48 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದೇ
ಕ್ಷರಾಕ್ಷರವಿಚಾರನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ಏಕಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 241 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 242 (134)
ವಶಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದವರ್ಣನಂ
ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಏವಮಪ್ರತಿಬುದ್ಧತ್ವಾದಬುದ್ಧಮನುವರ್ತತೇ ।
ದೇಹಾದ್ದೇಹಸಹಸ್ರಾಣಿ ತಥಾ ಚ ನ ಸ ಭಿದ್ಯತೇ ॥ 242.1 ॥

ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಸಹಸ್ರೇಷು ಕದಾಚಿದ್ದೇವತಾಸ್ವಪಿ ।
ಉತ್ಪದ್ಯತಿ ತಪೋಯೋಗಾದ್ಗುಣೈಃ ಸಹ ಗುಣಕ್ಷಯಾತ್ ॥ 242.2 ॥

ಮನುಷ್ಯತ್ವಾದ್ದಿವಂ ಯಾತಿ ದೇವೋ ಮಾನುಷ್ಯಮೇತಿ ಚ ।
ಮಾನುಷ್ಯಾನ್ನಿರಯಸ್ಥಾನಮಾಲಯಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ॥ 242.3 ॥

ಕೋಷಕಾರೋ ಯಥಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಕೀಟಃ ಸಮಭಿರುಂಧತಿ ।
ಸೂತ್ರತಂತುಗುಣೈರ್ನಿತ್ಯಂ ತಥಾಽಯಮಗುಣೋ ಗುಣೈಃ ॥ 242.4 ॥

ದ್ವಂದ್ವಂಮೇತಿ ಚ ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಸ್ತಾಸು ತಾಸ್ವಿಹ ಯೋನಿಷು ।
ಶೀರ್ಷರೋಗೇಽಕ್ಷಿರೋಗೇ ಚ ದಂತಶೂಲೇ ಗಲಗ್ರಹೇ ॥ 242.5 ॥

ಜಲೋದರೇಽತಿಸಾರೇ ಚ ಗಂಡಮಾಲವಿಚರ್ಚಿಕೇ ।
ಶ್ವತ್ರಕುಷ್ಠೇಽಗ್ನಿದಗ್ಧೇ ಚ ಸಿಧ್ಮಾಪಸ್ಮಾರಯೋರಪಿ ॥ 242.6 ॥

ಯಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ದ್ವಂದ್ವಾನಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಶರೀರಿಣಾಂ ।
ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ತಾನ್ಯೇವಾಽಽತ್ಮಾಽಭಿಮನ್ಯತೇ ॥ 242.7 ॥

ಅಭಿಮಾನಾತಿಮಾನಾನಾಂ ತಥೈವ ಸುಕೃತಾನ್ಯಪಿ ।
ಏಕವಾಸಾಶ್ಚತುರ್ವಾಸಾಃ ಶಾಯೀ ನಿತ್ಯಮಧಸ್ತಥಾ ॥ 242.8 ॥

ಮಂಡೂಕಶಾಯೀ ಚ ತಥಾ ವೀರಾಸನಗತಸ್ತಥಾ ।
ವೀರಮಾಸನಮಾಕಾಶೇ ತಥಾ ಶಯನಮೇವ ಚ ॥ 242.9 ॥

ಇಷ್ಟಕಾಪ್ರಸ್ತರೇ ಚೈವ ಚಕ್ರಕಪ್ರಸ್ತರೇ ತಥಾ ।
ಭಸ್ಮಾಪ್ರಸ್ತರಶಾಯೀ ಚ ಭೂಮಿಶಯ್ಯಾನುಲೇಪನಃ ॥ 242.10 ॥

ವೀರಸ್ಥಾನಾಂಬುಪಾಕೇ ಚ ಶಯನಂ ಫಲಕೇಷು ಚ ।
ವಿವಿಧಾಸು ಚ ಶಯ್ಯಾಸು ಫಲಗೃಹ್ಯಾನ್ವಿತಾಸು ಚ ॥ 242.11 ॥

ಉದ್ಯಾನೇ ಖಲಲಾಗ್ನೇ ತು ಕ್ಷೌಮಕೃಷ್ಣಾಜಿನಾನ್ವಿತಃ ।
ಮಣಿವಾಲಪರೀಧಾನೋ ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮಪರಿಚ್ಛದಃ ॥ 242.12 ॥

ಸಿಂಹಚರ್ಮಪರೀಧಾನಃ ಪಟ್ಟವಾಸಾಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ಫಲಕಂ(?)ಪರಿಧಾನಶ್ಚ ತಥಾ ಕಟಕವಸ್ತ್ರಧೃಕ್ ॥ 242.13 ॥

ಕಟೈಕವಸನಶ್ಚೈವ ಚೀರವಾಸಾಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ವಸ್ತ್ರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಬಹೂನ್ಯಭಿಮತ್ಯ ಯ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 242.14 ॥

ಭೋಜನಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ರತ್ನಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ।
ಏಕರಾತ್ರಾಂತರಾಶಿತ್ವಮೇಕಕಾಲಿಭೋಜನಂ ॥ 242.15 ॥

ಚತುರ್ಥಾಷ್ಟಮಕಾಲಂ ಚ ಷಷ್ಠಕಾಲಿಕಮೇವ ಚ ।
ಷಡ್ರಾತ್ರಭೋಜನಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಹಭೋಜನಃ ॥ 242.16 ॥

ಮಾಸೋಪವಾಸೀ ಮೂಲಾಶೀ ಫಲಾಹಾರಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ವಾಯುಭಕ್ಷಶ್ಚ ಪಿಣ್ಯಾಕದಧಿಗೋಮಯಭೋಜನಃ ॥ 242.17 ॥

ಗೋಮೂತ್ರಭೋಜನಶ್ಚೈವ ಕಾಶಪುಷ್ಪಾಶನಸ್ತಥಾ ।
ಶೈವಾಲಭೋಜನಶ್ಚೈವ ತಥಾ ಚಾನ್ಯೇನ ವರ್ತಯನ್ ॥ 242.18 ॥

ವರ್ತಯಞ್ಶೀರ್ಮಪರ್ಣೈಶ್ಚ ಪ್ರಕೀರ್ಣಫಲಭೋಜನಃ ।
ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ಸೇವತೇ ಸಿದ್ಧಿಕಾಂಕ್ಷಯಾ ॥ 242.19 ॥

ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾನಿ ವಿಧಿವಲ್ಲಿಂಗಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ।
ಚಾತುರಾಶ್ರಮ್ಯಯುಕ್ತಾನಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಶ್ರಯಾಣ್ಯಪಿ ॥ 242.20 ॥

ಉಪಾಶ್ರಯಾನಪ್ಯಪರಾನ್ಪಾಖಂಡಾನ್ವಿವಿಧಾನಪಿ ।
ವಿವಿಕ್ತಾಶ್ಚ ಶಿಲಾಛಾಯಾಸ್ತಥಾ ಪ್ರಸ್ರವಣಾನಿ ಚ ॥ 242.21 ॥

ಪುಲಿನಾನಿ ವಿವಿಕ್ತಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ತಪಾಂಸಿ ಚ ।
ಯಜ್ಞಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರಾನ್ವಿದ್ಯಾಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಸ್ತಥಾ ॥ 242.22 ॥

ನಿಯಮಾನ್ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚಾಪಿ ವಿವಿಧಾನಿ ತಪಾಂಸಿ ಚ ।
ಯಜ್ಞಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರಾನ್ವಿದ್ಯಾಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಸ್ತಥಾ ॥ 242.23 ॥

ವಣಿಕ್ಪಥಂ ದ್ವಿಜಕ್ಷತ್ರವೈಶ್ಯಶೂದ್ರಾಂಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ದಾನಾಂ ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರಂ ದೀನಾಂಧಕೃಪಣಾದಿಷು ॥ 242.24 ॥

ಅಭಿಮನ್ಯೇತ ಸಂಧಾತುಂ ತಥೈವ ವಿವಿಧಾನ್ಗುಣಾನ್ ।
ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೈವ ಧರ್ಮಾರ್ಥೈ ಕಾಮ ಏವ ಚ ॥ 242.25 ॥

ಯಜನಾಧ್ಯಯನೇ ದಾನಂ ತಥೈವಾಽಽಹುಃ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ ।
ಯಾಜನಾಧ್ಯಾಪನೇ ಚೈವ ತಥಾಽನ್ಯದಪಿ ಕಿಂಚನ ॥ 242.26 ॥

ಯಜನಾಧ್ಯಯನೇ ದಾನಂ ತಥೈವಾಽಽಹುಃ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ ।
ಯಾಜನಾಧ್ಯಾಪನೇ ಚೈವ ತಥಾಽನ್ಯದಪಿ ಕಿಂಚನ ॥ 242.27 ॥

ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುವಿಧಾನೇನ ತಥಾ ವಿಶಸನೇನ ಚ ।
ಶುಭಾಶುಭಮಯಂ ಸರ್ವಮೇತದಾಹುಃ ಸನಾತನಂ ॥ 242.28 ॥

ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕುರುತೇ ದೇವೀ ಭಯಂ ಪ್ರಲಯಮೇವ ಚ ।
ದಿವಸಾಂತೇ ಗುಣಾನೇತಾನತೀತ್ಯೈಕೋಽವತಿಷ್ಠತೇ ॥ 242.29 ॥

ರಶ್ಮಿಜಾಲಮಿವಾಽಽದಿತ್ಯಸ್ತತ್ಕಾಲಂ ಸಂನಿಯಚ್ಛತಿ ।
ಏವಮೇವೈಷ ತತ್ಸರ್ವಂ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಮಭಿಮನ್ಯತೇ ॥ 242.30 ॥

ಆತ್ಮರೂಪಗುಣಾನೇತಾನ್ವಿವಿಧಾನ್ಹೃದಯಪ್ರಿಯಾನ್ ।
ಏವಮೇತಾಂ ಪ್ರಕುರ್ವಾಣಃ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಧರ್ಮಿಣೀಂ ॥ 242.31 ॥

ಕ್ರಿಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಪಥೇ ರಕ್ತಸ್ತ್ರಿಗುಣಸ್ತ್ರಿಗುಣಾಧಿಪಃ ।
ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತೋಪೇತಸ್ತಥಾ ತದಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ 242.32 ॥

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸರ್ವಮೇವೇದಂ ಜಗದಂಧೀಕೃತಂ ವಿಭೋ ।
ರಜಸಾ ತಮಸಾ ಚೈವ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ಸರ್ವಮನೇಕಧಾ ॥ 242.33 ॥

ಏವಂ ದ್ವಂದ್ವಾನ್ಯತೀತಾನಿ ಮಮ ವರ್ತಂತಿ ನಿತ್ಯಶಃ ।
ಮತ್ತ ಏತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಪಿ ॥ 242.34 ॥

ನಿಸ್ತರ್ತವ್ಯಾಣ್ಥೈತಾನಿ ಸರ್ವಾಣೀತಿ ನರಾಧಿಪ ।
ಮನ್ಯತೇ ಪಕ್ಷಬುದ್ಧತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಸುಕೃತಾನ್ಯಪಿ ॥ 242.35 ॥

ಭೋಕ್ತವ್ಯಾನಿ ಮಮೈತಾನಿ ವೇವಲೋಕಗತೇನ ವೈ ।
ಇಹೈವ ಚೈನಂ ಭೋಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶುಭಾಸುಭಫಲೋದಯಂ ॥ 242.36 ॥

ಸುಖಮೇವಂ ತು ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸಕೃತ್ಕೃತ್ವಾ ಸುಖಂ ಮಮ ॥

ಯಾವದೇವ ತು ಮೇ ಸೌಖ್ಯಂ ಜಾತ್ಯಾಂ ಜಾತ್ಯಾಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥ 242.37 ॥

ಭವಿಷ್ಯತಿ ನ ಮೇ ದುಃಖಂ ಕೃತೇನೇಹಾಪ್ಯನಂತಕಂ ।
ಸುಖದುಃಖಂ ಹಿ ಮಾನುಷ್ಯಂ ನಿರಯೇ ಚಾಪಿ ಮಜ್ಜನಂ ॥ 242.38 ॥

ನಿರಯಾಚ್ಚಾಪಿ ಮಾನುಷ್ಯಂ ಕಾಲೇನೈಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪುನಃ ।
ಮನುಷ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ದೇವತ್ವಂ ದೇವತ್ವಾತ್ಪೌರುಷಂ ಪುನಃ ॥ 242.39 ॥

ಮನುಷ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ನಿರಯಂ ಪರ್ಯಾಯೇಣೋಪಗಚ್ಛತಿ ।
ಏಷ ಏವಂ ದ್ವಿಜಾತೀನಾಮಾತ್ಮಾ ವೈ ಸ ಗುಣೈರ್ವೃತಃ ॥ 242.40 ॥

ತೇನ ದೇವಮನುಷ್ಯೇಷು ನಿರಯಂ ಚೋಪಪದ್ಯತೇ ।
ಮಮತ್ವೇನಾಽಽವೃತೋ ನಿತ್ಯಂ ತತ್ರೈವ ಪರಿವರ್ತತೇ ॥ 242.41 ॥

ಸರ್ಗಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮರಣಾಂತಾಸು ಮೂರ್ತಿಷು ।
ಯ ಏವಂ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಶೂಭಾಶುಭಫಲಾತ್ಮಕಂ ॥ 242.42 ॥

ಸ ಏವ ಫಲಮಾಪ್ನೋತಿ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ।
ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮಶುಭಶುಭಫಲಾತ್ಮಕಂ ॥ 242.43 ॥

ಪ್ರಕೃತಿಶ್ವ ತಥಾಽಽನೋತಿ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಾಮಣಾ ।
ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಮನುಷ್ಯತ್ವಲೇ ದೇವಲೋಕೇ ತಥೈವ ಚ ॥ 242.44 ॥

ತ್ರೀಣಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಚೈತಾನಿ ಜಾನೀಯಾತ್ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಹ ।
ಅಲಿಂಗಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾಚ್ಚ ಲಿಂಗೈರಪ್ಯನುಮೀಯತೇ ॥ 242.45 ॥

ತಥೈವ ಪೌರುಷಂ ಲಿಂಗಮನುಮಾನಾದ್ಧಿ ಮನ್ಯತೇ ।
ಸ ಲಿಂಗಾಂತರಮಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಲಿಂಗಮವ್ರಣಂ ॥ 242.46 ॥

ವ್ರಣದ್ವಾರಾಣ್ಯಧಿಷ್ಠಾಯ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾತ್ಮನಿ ಮನ್ಯತೇ ।
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಪಂಚ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಥ ॥ 242.47 ॥

ರಾಗಾದೀನಿ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ಗುಣೇಷ್ವಿಹ ಗುಣೈಃ ಸಹ ।
ಅಹಮೇತಾನಿ ವೈ ಕುರ್ವನ್ಮಮೈತಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿಹ ॥ 242.48 ॥

ನಿರಿಂದ್ರಿಯೋ ಹಿ ಮನ್ಯೇತ ವ್ರಣವಾನಸ್ಮಿ ನಿರ್ವ್ರಣಃ ।
ಅಲಿಂಗೋ ಲಿಂಗಮಾತ್ಮಾನಮಕಾಲಂ ಕಾಲಮಾತ್ಮನಃ ॥ 242.49 ॥

ಅಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾನಮಮೃತಂ ಮೃತಮಾತ್ಮನಃ ।
ಅಮೃತ್ಯುಂ ಮೃತ್ಯುಮಾತ್ಮಾತ್ಮಾನಮಭವಂ ಭವಮಾತ್ಮನಃ ॥ 242.50 ॥

ಅಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಾತ್ಮಾನಮಸಂಗಂ ಸಂಗಮಾತ್ಮನಃ ।
ಅತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಮಾತ್ಮಾನಮಭವಂ ಭವಮಾತ್ಮನಃ ॥ 242.51 ॥

ಅಕ್ಷರಂ ಕ್ಷರಮಾತ್ಮಾನಮಬುದ್ಧತ್ವಾದ್ಧಿ ಮನ್ಯತೇ ।
ಏವಮಪ್ರತಿಬುದ್ಧತ್ವಾದಬುದ್ಧಜನಸೇವನಾತ್ ॥ 242.52 ॥

ಸರ್ಗಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪತನಾಂತಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ ।
ಜನ್ಮಾಂತರಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮರಣಾಂತಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ ॥ 242.53 ॥

ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಮನುಷ್ಯತ್ವೇ ದೇವಲೋಕೇ ತಥೈವ ಚ ।
ಚಂದ್ರಮಾ ಇವ ಕೋಶಾನಾಂ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಸಹಸ್ರಶಃ ॥ 242.54 ॥

ನೀಯತೇಽಪ್ರತಿಬುದ್ಧತ್ವಾದೇವಮೇವ ಕುಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ।
ಕಲಾ ಪಂಚದಶೀ ಯೋನಿಸ್ತದ್ಧಾಮ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ ॥ 242.55 ॥

ನಿತ್ಯಮೇವ ವಿಜಾನೀಹಿ ಸೋಮಂ ವೈ ಷೋಡಶಾಂಶಕೈಃ ।
ಕಲಯಾ ಜಾಯತೇಽಜಸ್ರಂ ಪುನಃ ಪುನರಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 242.56 ॥

ಧೀಮಾಂಶ್ಚಾಯಂ ನ ಭವತಿ ನೃಪ ಏವಂ ಹಿ ಜಾಯತೇ ।
ಷೋಡಶೀ ತು ಕಲಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಸ ಸೋಮ ಉಪಧಾರ್ಯತಾಂ ॥ 242.57 ॥

ನ ತೂಪಯೂಜ್ಯತೇ ದೇವೈರ್ದೈವಾನಪಿ ಯುನಕ್ತಿ ಸಃ ।
ಮಮತ್ವಂ ಕ್ಷಪಯಿತ್ವಾ ತು ಜಾಯತೇ ನೃಪಸತ್ತಮ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಸ್ತ್ರಿಗುಣಾಯಾಸ್ತು ಸ ಏವ ತ್ರಿಗುಣೋ ಭವೇತ್ ॥ 242.58 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದೇ
ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 242 ॥

ರಹ್ಮಪುರಾಣಂ

ಅಧ್ಯಾಯಃ 243 (135)
ವಶಿಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವಿಷಯಕೋ ಜನಕಪ್ರಶ್ನಃ
ಜನಕ ಉವಾಚ
ಅಕ್ಷರಕ್ಷರಯೋರೇಷ ದ್ವಯೋಃ ಸಂಬಂಧ ಇಷ್ಯತೇ ।
ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಯೋರ್ವಾ ಸಂಬಂಧ ಸ ವೈ ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 243.1 ॥

ಋತೇ ತು ಪುರುಷಂ ನೇಹ ಸ್ತ್ರೀ ಗರ್ಭಾಂಧಾರಯತ್ಯುತ ।
ಋತೇ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ನ ಪುರುಷೋ ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತತೇ ತಥಾ ॥ 243.2 ॥

ಅನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯಾಭಿಸಂಬಂಧಾನಯೋನ್ಯಗುಣಸಂಶ್ರಯಾತ್ ।
ರೂಪಂ ನಿರ್ವರ್ತಯೇದೇತದೇವಂ ಸರ್ವಾಸು ಯೋನಿಷು ॥ 243.3 ॥

ರತ್ಯರ್ಥಮತಿಸಂಯೋಗಾದನ್ಯೋನ್ಯಗುಮಸಂಶ್ರಯಾತ್ ।
ಋತೌ ನಿರ್ವರ್ತತೇ ರೂಪಂ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಿದರ್ಶನಂ ॥ 243.4 ॥

ಯೇ ಗುಣಾಃ ಪರುಷಸ್ಯೇಹ ಯೇ ಚ ಮಾತುರ್ಗುಣಾಸ್ತಥಾ ।
ಅಸ್ಥಿ ಸ್ನಾಯು ಚ ಮಜ್ಜಾ ಚ ಜಾನೀಮಃ ಪಿತೃತೋ ದ್ವಿಜ ॥ 243.5 ॥

ತ್ವಙ್ಮಾಸಶೋಣಿತಂ ಚೇತಿ ಮಾತೃಜಾನ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ।
ಏವಮೇತದ್ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಪಠ್ಯತೇ ॥ 243.6 ॥

ಪ್ರಮಾಣಂ ಯಚ್ಚ ವೇದೋಕ್ತಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಯಚ್ಚ ಪಠ್ಯತೇ ।
ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ತತ್ಸನಾತನಂ ॥ 243.7 ॥

ಏವಮೇವಾಭಿಸಂಬಂಧೌ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿಪೂರುಷೌ ।
ಯಚ್ಚಾಪಿ ಭಗವಂಸ್ತಸ್ಮಾನ್ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ 243.8 ॥

ಅಥವಾಽನಂತರಕೃತಂ ಕಿಂಚಿದೇವ ನಿದರ್ಶನಂ ।
ತನ್ಮಮಾಽಽಚಕ್ಷ್ವ ತತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋ ಹ್ಯಸಿ ಸರ್ವದಾ ॥ 243.9 ॥

ಮೋಕ್ಷಕಾಮಾ ವಯಂ ಚಾಪಿ ಕಾಂಕ್ಷಾಮೋ ಯದನಾಮಯಂ ।
ಅಜೇಯಮಜರಂ ನಿತ್ಯಮತೀಂದ್ರಿಯಮನೀಶ್ವರಂ ॥ 243.10 ॥

ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಯದೇತದುಕ್ತಂ ಭವತಾ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರನಿದರ್ಶನಂ ।
ಏವಮೇತದ್ಯತಾ ವಕ್ಷ್ಯೇ ತತ್ತ್ವಗ್ರಾಹೀ ಯಥಾ ಭವಾನ್ ॥ 243.11 ॥

ಧಾರ್ಯತೇ ಹಿ ತ್ವಾಯಾ ಗ್ರಂಥ ಉಭಯೋರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಯೋಃ ।
ನ ಚ ಗ್ರಂಥಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ಯಥಾತತ್ತ್ವಂ ನರೇಶ್ವರ ॥ 243.12 ॥

ಯೋ ಹಿ ವೇದೇ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚ ಗ್ರಾಂಥಧಾರಣತತ್ಪರಃ ।
ನ ಚ ಗ್ರಂತಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞಸ್ತಸ್ಯ ತದ್ಧಾರಣಂ ವೃಥಾ ॥ 243.13 ॥

ಭಾರಂ ಸ ವಹತೇ ತಸ್ಯ ಗ್ರಂಥಸ್ಯಾರ್ಥಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಯಃ ।
ಯಸ್ತು ಗ್ರಂಥಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ನಾಸ್ಯ ಗ್ರಂಥಾಗಮೋ ವೃಥಾ ॥ 243.14 ॥

ಗ್ರಂಥಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ ಪೃಷ್ಟಸ್ತು ಮಾದೃಶೋ ವಕ್ತುಮರ್ಹತಿ ।
ಯಥಾತತ್ತ್ವಾಭಿಗಮನಾದರ್ಥಂ ತಸ್ಯ ಸ ವಿಂದತಿ ॥ 243.15 ॥

ನ ಯಃ ಸಮುತ್ಸುಕಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಗ್ರಂಥಾರ್ಥಂ ಸ್ಥೂಲಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ।
ಸ ಕಥಂ ಮಂದವಿಜ್ಞಾನೋ ಗ್ರಂಥಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ನಿರ್ಣಯಾತ್ ॥ 243.16 ॥

ಅಜ್ಞಾತ್ವಾ ಗ್ರಂಥತತ್ತ್ವಾನಿ ವಾದಂ ಯಃ ಕುರುತೇ ನರಃ ।
ಲೋಭಾದ್ವಾಽಪ್ಯಥವಾ ದಂಭಾತ್ಸ ಪಾಪೀ ನರಕಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥ 243.17 ॥

ನಿರ್ಣಯಂ ಚಾಪಿ ಚ್ಛಿದ್ರಾತ್ಮಾ ನ ತದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಸೋಽಪೀಹಾಸ್ಯಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ಯಸ್ಮಾನ್ನೈವಾಽಽತ್ಮವಾನಪಿ ॥ 243.18 ॥

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಶೃಣು ರಾಜೇಂದ್ರ ಯಥೈತದನುದೃಶ್ಯತೇ ।
ಯಥಾ ತತ್ತ್ವೇನ ಸಾಂಖ್ಯೇಷು ಯೋಗೇಷು ಚ ಮಹಾತ್ಮಸು ॥ 243.19 ॥

ಯದೇವ ಯೋಗಾಃ ಪಶ್ಯಂತಿ ಸಾಂಖ್ಯಂ ತದನುಗಮ್ಯತೇ ।
ಏಕಂ ಸಾಂಖ್ಯಾಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಯಪಶ್ಯತಿ ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 243.20 ॥

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ರುಧಿರಂ ಮೇದಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಜ್ಜಾಽಸ್ಥಿ ಸ್ನಾಯು ಚ ।
ಏತದೈಂದ್ರಿಯಕಂ ತಾತ ಯದ್ಭವಾನಿತ್ಥಮಾತ್ಥ ಮಾಂ ॥ 243.21 ॥

ದ್ರವ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ನಿರ್ವೃತ್ತಿರಿಂದ್ರಿಯಾದಿಂದ್ರಿಯಂ ತಥಾ ।
ದೇಹಾದ್ದೇಹಮವಾಪ್ನೋತಿ ಬೀಜಾದ್ಬೀಜಂ ತಥೈವ ಚ ॥ 243.22 ॥

ನಿರಿಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಬೀಜಸ್ಯ ನಿರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ದೇಹಿನಃ ।
ಕಥಂ ಗುಣಾ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾನ್ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥ 243.23 ॥

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ಜಾಯಂತೇ ತತ್ರೈವ ವಿರಮಂತಿ ಚ ।
ಏವಂ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಜಾ ಜಾಯಂತೇ ನ ಚ ಯಾಂತಿ ಚ ॥ 243.24 ॥

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ರುಧಿರಂ ಮೇದಃ ಪಿತ್ತಂ ಮಜ್ಜಾಽಸ್ತಿ ಸ್ನಾಯು ಚ ।
ಅಷ್ಟೌ ತಾನ್ಯಥ ಶುಕ್ರೇಣ ಜಾನೀಹಿ ಪ್ರಾಕೃತೇನ ವೈ ॥ 243.25 ॥

ಪುಮಾಂಶ್ಚೈವಾಪುಮಾಂಸ್ಚೈವ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಸ್ಮೃತಂ ।
ವಾಯುರೇಷ ಪುಮಾಂಶ್ಚೈವ ರಸ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥ 243.26 ॥

ಅಲಿಂಗಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಲಿಂಗೈರುಪಲಭ್ಯತಿ ಸಾಽಽತ್ಮಜೈಃ ।
ಯಥಾ ಪುಷ್ಪಫಲೈರ್ನಿತ್ಯಂ ಮೂರ್ತಂ ಚಾಮೂರ್ತಯಸ್ತಥಾ ॥ 243.27 ॥

ಏವಮಪ್ಯನುಮಾನೇನ ಸ ಲಿಂಗಮುಪಲಭ್ಯತೇ ।
ಪಂಚವಿಂಶತಿಕಸ್ತಾತ ಲಿಂಗೇಷು ನಿಯತಾತ್ಮಕಃ ॥ 243.28 ॥

ಅನಾದಿನಿಧನೋಽನಂತಃ ಸರ್ವದರ್ಶನಕೇವಲಃ ।
ಕೇವಲಂ ತ್ವಭಿಮಾನಿತ್ವಾದ್ಗುಣೇಷು ಗುಣ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 243.29 ॥

ಗುಣಾ ಗುಣವತಃ ಸಂತಿ ನಿರ್ಗುಣಸ್ಯ ಕುತೋ ಗುಣಾಃ ।
ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿಜಾನಂತಿ ಯೇ ಜನಾ ಗುಣದರ್ಶಿನಃ ॥ 243.30 ॥

ಯದಾ ತ್ವೇಷ ಗುಣಾನೇತಾನ್ಪ್ರಾಕೃತಾನಭಿಮನ್ಯತೇ ।
ತದಾ ಸ ಗುಣವಾನೇವ ಗುಣಭೇದಾನ್ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ ॥ 243.31 ॥

ಯತ್ತದ್ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಬುದ್ಧಪರಿವರ್ಜನಾತ್ ॥ 243.32 ॥

ಅಪ್ರಬುದ್ಧಂ ಯಥಾ ವ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ವಗುಣೈಃ ಪ್ರಾಹುರೀಶ್ವರಂ ।
ನಿರ್ಗುಣಂ ಚೇಶ್ವರಂ ನಿತ್ಯಮಧಿಷ್ಠಾತಾರಮೇವ ಚ ॥ 243.33 ॥

ಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚ ಗುಣಾನಾಂ ಚ ಪಂಚವಿಂಶತಿಕಂ ಬುಧಾಃ ।
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೇ ಚ ಕುಶಲಾ ಬುಧ್ಯಂತೇ ಪರಮೈಷಿಣಃ ॥ 243.34 ॥

ಯದಾ ಪ್ರಬುದ್ಧಮವ್ಯಕ್ತಮವಸ್ಥಾತ(ಪ)ನನೀ(ಭೀ)ರವಃ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ನ ಬುಧ್ಯಂತೇಽವಗಚ್ಛಂತಿ ಸಮಂ ತದಾ ॥ 243.35 ॥

ಏತನ್ನದರ್ಶನಂ ಸಮ್ಯಙ್ನ ಸಮ್ಯಗನುದರ್ಶನಂ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಪ್ರಬುಧ್ಯಂತೇ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಗರಿಂದಮ ॥ 243.36 ॥

ಪರಸ್ಪರೇಣೈತದುಕ್ತಂ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರನಿದರ್ಶನಂ ।
ಏಕತ್ವದರ್ಶನಂ ಚಾಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ॥ 243.37 ॥

ಪಂಚವಿಂಶತಿನಿಷ್ಠೋಽಯಂ ತದಾ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।
ಏಕತ್ವದರ್ಶನಂ ಚಾಸ್ಯ ನಾನಾತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ॥ 243.38 ॥

ತತ್ತ್ವವಿತ್ತತ್ತ್ವಯೋರೇವ ಪೃಥಗೇತನ್ನಿದರ್ಶನಂ ।
ಪಂಚವಿಂಸತಿಭಿಸ್ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 243.39 ॥

ನಿಸ್ತತ್ತ್ವಂ ಪಂಚವಿಂಶಸ್ಯ ಪರಮಾಹುರ್ಮಷಿಣಃ ।
ವರ್ಜ್ಯಸ್ಯ ವರ್ಜ್ಯಮಾಚಾರಂ ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಾತ್ಸನಾತನಂ ॥ 243.40 ॥

ಕರಾಲಜನಕ ಉವಾಚ
ನಾನಾತ್ವೈಕತ್ವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತ್ವಯೈತದ್ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ ।
ಪಶ್ಯತಸ್ತದ್ವಿ ಸಂದಿಗ್ಧಮೇತಯೋರ್ವೈ ನಿದರ್ಶನಂ ॥ 243.41 ॥

ತಥಾ ಬುದ್ಧಪ್ರಬುದ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಬುಧ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಚಾನಘ ।
ಸ್ಥೂಲಬುದ್ಧ್ಯಾ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ತತ್ತ್ವಮೇತನ್ನ ಸಂಶಯಃ ॥ 243.42 ॥

ಅಕ್ಷರಕ್ಷರಯೋರುಕ್ತಂ ತ್ವಯಾ ಯದಪಿ ಕಾರಣಂ ।
ತದಪ್ಯಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್ಪ್ರನಷ್ಟಮಿವ ಮೇಽನಘ ॥ 243.43 ॥

ತದೇತಚ್ಛ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ನಾನಾತ್ವೈಕತ್ವದರ್ಶನಂ ।
ದ್ವಂದ್ವಂ ಚೈವಾನಿರುದ್ಧಂ ಚ ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಚ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 243.44 ॥

ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ಚ ಭಗವನ್ನಕ್ಷರಂ ಕ್ಷರಮೇವ ಚ ।
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಂ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನೇನ ಬುದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಂ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ॥ 243.45 ॥

ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಹಂತ ತೇ ಸಂಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯದೇತದನುಪೃಚ್ಛಸಿ ।
ಯೋಗಕೃತ್ಯಂ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥಗೇವ ಶೃಣುಷ್ವ ಮೇ ॥ 243.46 ॥

ಯೋಗಕೃತ್ಯಂ ತು ಯೋಗಾನಾಂ ಧ್ಯಾನಮೇವ ಪರಂ ಬಲಂ ।
ತಚ್ಚಾಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ಧ್ಯಾನಮಾಹುರ್ವಿದ್ಯಾವಿದೋ ಜನಾಃ ॥ 243.47 ॥

ಏಕಗ್ರತಾ ಚ ಮನಸಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತಥೈವ ಚ ।
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತು ಸಗುಣೋ ನಿರ್ಗುಣೋ ಮಾನಸಸ್ತಥಾ ॥ 243.48 ॥

ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗೇ ಪುರೀಷೇ ಚ ಭೋಜನೇ ಚ ನರಾಧಿಪ(?) ।
ದ್ವಿಕಾಲಂ ನೋಪಭೃಂಜೀತ ಶೇಷಂ ಭುಂಜೀತ ತತ್ಪರಃ ॥ 243.49 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತ್ಯ ಮನಸಾ ಮುನಿಃ ।
ದಶದ್ವಾದಶಭಿರ್ವಾಽಪಿ ಚತುರ್ವಿಂಶಾತ್ಪರಂ ಯತಃ ॥ 243.50 ॥

ಸ ಚೋದನಾಭಿರ್ಮತಿಮಾನ್ನಾತ್ಮಾನಂ ಚೋದಯೇದಥ ।
ತಿಷ್ಠಂತಮಜರಂ ತಂ ತು ಯತ್ತದುಕ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ ॥ 243.51 ॥

ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಸತತಂ ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯೇವಮನುಸುಶ್ರುಮ ।
ದ್ರವ್ಯಂ ಹ್ಯಹೀನಮನಸೋ ನಾನ್ಯಥೇತಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ ॥ 243.52 ॥

ವಿಮುಕ್ತಃ ಸರ್ವಸಂಗೇಭ್ಯೋ ಲವಾಹಾರೋ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಪಾರ್ಧೇ ಚ ಧಾರಯೀತ ಮನೋ ಹೃದಿ ॥ 243.53 ॥

ಸ್ಥಿರೀಕೃತ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಮನಸಾ ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರ ।
ಮನೋ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸ್ಥಿರಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಷಾಣ ಇವ ನಿಶ್ಚಲಃ ॥ 243.54 ॥

ಸ್ಥಾಣುವಚ್ಚಾಪ್ಯಕಂಪ್ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ದಾರುವಚ್ಚಾಪಿ ನಿಶ್ಚಲಃ ।
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಧಿವಿಧಾನಜ್ಞಾಸ್ತತೋ ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ 243.55 ॥

ನ ಶೃಣೋತಿ ನ ಚಾಽಽಘ್ರಾತಿ ನ ಚ ಪಶ್ಯತಿ ಕಿಂಚನ ।
ನ ಚ ಸಪರ್ಶಂ ವಿಜಾನಾತಿ ನ ಚ ಸಂಕಲ್ಪತೇ ಮನಃ ॥ 243.56 ॥

ನ ಚಾಪಿ ಮನ್ಯತೇ ಕಿಂಚಿನ್ನ ಚ ಬುಧ್ಯೇತ ಕಾಷ್ಠವತ್ ।
ತದಾ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಪನ್ನಂ ಯುಕ್ತಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 243.57 ॥

ನ ಭಾತಿ ಹಿ ಯಥಾ ದೀಪೋ ದೀಪ್ತಿಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ।
ನಿಲಿಂಗಸ್ಚಾಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಚ ತಿರ್ಯಗ್ಗತಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 243.58 ॥

ತದಾ ತದುಪಪನ್ನಶ್ಚ ಯಸ್ಮಿಂದೃಷ್ಟೇ ಚ ಕಥ್ಯತೇ ।
ಹೃದಯಸ್ಥೋಽನ್ತರಾತ್ಮೇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ಜ್ಞಸ್ತಾತ ಮದ್ವಿಧೈಃ ॥ 243.59 ॥

ನಿರ್ಧೂಮ ಇವ ಸಪ್ತಾರ್ಚಿರಾದಿತ್ಯ ಇವ ರಶ್ಮಿವಾನ್ ।
ವೈದ್ಯುತೋಽಗ್ನಿರಿವಾಽಕಾಶೇ ಪಸ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ॥ 243.60 ॥

ಯಂ ಪಸ್ಯಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಧೃತಿಮಂತೋ ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಸ್ಥಾ ಹ್ಯಯೋನಿಮಮೃತಾತ್ಮಕಂ ॥ 243.61 ॥

ತದೇವಾಽಽಹುರಣುಭ್ಯೋಽಣು ತನ್ಮಹದ್ಭ್ಯೋ ಮಹತ್ತರಂ ।
ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಧ್ರುವಂ ತಿಷ್ಠನ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 243.62 ॥

ಬುದ್ಧಿದ್ರವ್ಯೇಣ ದೃಶ್ಯೇನ ಮನೋದೀಪೇನ ಲೋಕಕೃತ್ ।
ಮಹತಸ್ತಮಸಸ್ತತಾತ ಪಾರೇ ತಿಷ್ಠನ್ನ ತಾಮಸಃ ॥ 243.63 ॥

ತಮಸೋ ದೂರ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞೈರ್ವೇದಪಾರಗೈಃ ।
ವಿಮಲೋ ವಿಮತಶ್ಚೈವ ನಿರ್ಲಿಂಗೋಽಲಿಂಗಸಂಜ್ಞಕಃ ॥ 243.64 ॥

ಯೋಗ ಏಷ ಹಿ ಲೋಕಾನಾಂ ಕಿಮನ್ಯದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ।
ಏವಂ ಪಶ್ಯನ್ಪ್ರಪಶ್ಯೇನ ಆತ್ಮಾನಮಜರಂ ಪರಂ ॥ 243.65 ॥

ಯೋಗದರ್ಶನಮೇತಾವದುಕ್ತಂ ತೇ ತತ್ತ್ವತೋ ಮಯಾ ।
ಸಾಂಖ್ಯಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾನಿದರ್ಶನಂ ॥ 243.66 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಮಾಹುಃ ಪ್ರಖ್ಯಾನಂ ಪರಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾತ್ಮನಃ ।
ತಸ್ಮಾನ್ಮಹಾತ್ಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ರಾಜಸತ್ತಮ ॥ 243.67 ॥

ಅಹಂಕಾರಸ್ತು ಮಹತಸ್ತೃತೀಯ ಇತಿ ನಃ ಶ್ರುತಂ ।
ಪಂಚಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರಾದಾಹುಃ ಸಾಂಖ್ಯಾತ್ಮದರ್ಶಿನಃ ॥ 243.68 ॥

ಏತಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತ್ವಷ್ಟೌ ವಿಕಾರಾಶ್ಚಾಪಿ ಷೋಡಶ ।
ಪಂಚ ಚೈವ ವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ತಥಾ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ॥ 243.69 ॥

ಏತಾವದೇವ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಸಾಂಖ್ಯಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಸಾಂಖ್ಯೇ ಸಾಂಖ್ಯವಿಧಾನಜ್ಞಾ ನಿತ್ಯಂ ಸಾಂಖ್ಯಪಥೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ॥ 243.70 ॥

ಯಸ್ಮಾದ್ಯದಭಿಜಾಯೇತ ತತ್ತತ್ರೈವ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।
ಲೀಯಂತೇ ಪ್ರತಿಲೋಮಾನಿ ಗೃಹ್ಯಂತೇ ಚಾಂತರಾತ್ಮನಾ ॥ 243.71 ॥

ಆನುಲೋಮ್ಯೇನ ಜಾಯಂತೇ ಲೀಯಂತೇ ಪ್ರತಿಲೋಮತಃ ।
ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ಸತತಂ ಸಾಗರಸ್ಯೋರ್ಮಯೋ ಯಥಾ ॥ 243.72 ॥

ಸರ್ಗಪ್ರಲಯ ಏತಾವಾನ್ಪ್ರಕೃತೇರ್ನೃಪಸತ್ತಮ ।
ಏಕತ್ವಂ ಪ್ರಲಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ಸೃಜಿ ॥ 243.73 ॥

ಏವಮೇವ ಚ ರಾಜೇಂದ್ರ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಕೋವಿದೈಃ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾತಾರಮವ್ಯಕ್ತಮಸ್ಯಾಪ್ಯೇತನ್ನಿದರ್ಶನಂ ॥ 243.74 ॥

ಏಕತ್ವಂ ಚ ಬಹುತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಕೃತೇರನುತತ್ತ್ವವಾನ್ ।
ಏಕ್ತಂವ ಪ್ರಲಯೇ ಚಾಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್ ॥ 243.75 ॥

ಬಹುಲಾಽಽತ್ಮಾ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಯತಿಸತ್ತಮೈಃ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಧಿಷ್ಠಾತಾ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಾಮಿತಿ ನಃ ಶ್ರುತಂ ॥ 243.76 ॥

ಅಧಿಷ್ಠಾತೇತಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಯತಿಸತ್ತಮೈಃ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಧಿಷ್ಠಾತಾ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಾಮಿತಿ ನಃಶ್ರುತಂ ॥ 243.77 ॥

ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಜಾನಾತಿ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಜ್ಞೇತ್ರಜ್ಞ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।
ಅವ್ಯಕ್ತಿಕೇ ಪುರೇ ಶೇತೇ ಪುರುಷಶ್ಚೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ ॥ 243.78 ॥

ಅನ್ಯದೇವ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸ್ಯಾದನ್ಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಮವ್ಯಕ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞಾತಾರಂ ಪಂಚವಿಂಶಕಂ ॥ 243.79 ॥

ಅನ್ಯದೇವ ಚ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಯಾದನ್ಯಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ತದುಚ್ಯತೇ ।
ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯೋ ವೈ ಪಂಚವಿಂಶಕಂ ॥ 243.80 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತಥಾ ಸತ್ತ್ವಂ ತಥೇಶ್ವರಂ ।
ಅನೀಶ್ವರಮತತ್ತ್ವಂ ಚ ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ಪಂಚವಿಂಶಕಂ ॥ 243.81 ॥

ಸಾಂಕ್ಯದರ್ಶನಮೇತಾವತ್ಪರಿಸಂಖ್ಯಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।
ಸಂಖ್ಯಾಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ 243.82 ॥

ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಪ್ರತಿಸಂಖ್ಯಾಯ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಸಂಖ್ಯಾ ಸಹಸ್ರಕೃತ್ಯಾ ತು ನಿಸ್ತತ್ತ್ವಃ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ ॥ 243.83 ॥

ಪಂಚವಿಂಶತ್ಪ್ರಬುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಬುಧ್ಯಮಾನ ಇತಿ ಶ್ರುತಃ ।
ಯದಾ ಬುಧ್ಯತಿ ಆತ್ಮಾನಂ ತದಾ ಭವತಿ ಕೇವಲಃ ॥ 243.84 ॥

ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನಮೇತಾವದ್ಭಾಷಿತಂ ತವ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಏವಮೇತದ್ವಿಜಾನಂತಃ ಸಾಮ್ಯತಾಂ ಪ್ರತಿಯಾಂತ್ಯುತ ॥ 243.85 ॥

ಸಮ್ಯಙ್ನಿದರ್ಶನಂ ನಾಮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಕೃತೇಸ್ತಥಾ ।
ಗುಣವತ್ತ್ವಾದ್ಯಥೈತಾನಿ ನಿರ್ಗುಣೇಭ್ಯಸ್ತಥಾ ಭವೇತ್ ॥ 243.86 ॥

ಸಮ್ಯಙ್ನಿದರ್ಶನಂ ನಾಮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಕೃತೇಸ್ತಥಾ ।
ಗುಣವತ್ತ್ವಾದ್ಯಥೈತಾನಿ ನಿರ್ಗುಣೇಭ್ಯಸ್ತಥಾ ಭವೇತ್ ॥ 243.87 ॥

ಪಶ್ಯಂತ್ಯಮತಯೋ ಯೇ ನಚ ಸಮ್ಯಕ್ತೇಷು ಚ ದರ್ಶನಂ ।
ತೇ ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ ಪುನಃ ಪುನರರಿಂದಮ ॥ 243.88 ॥

ಸರ್ವಮೇತದ್ವಿಜಾನಂತೋ ನ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಬೋಧನಾತ್ ।
ವ್ಯಕ್ತಿಭೂತಾ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ವ್ಯಕ್ತಸ್ಯೈವಾನುವರ್ತನಾತ್ ॥ 243.89 ॥

ಸರ್ವಮವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಮಸರ್ವಃ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ ।
ಯ ಏವಮಭಿಜಾನಂತಿ ನ ಭಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ ॥ 243.90 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದೇ
ತ್ರಿಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 243 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 244 (136)
ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋಃಸ್ವರೂಪಕಥನಂ
ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನಮೇತಾವದುಕ್ತಂ ತೇ ನೃಪಸತ್ತಮ ।
ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ತ್ವಿದಾನೀಂ ಮೇ ತ್ವಂ ನಿಬೋಧಾನುಪೂರ್ವಶಃ ॥ 244.1 ॥

ಅಭೇದ್ಯಮಾಹುರವ್ಯಕ್ತಂ ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಧರ್ಮಿಣಃ ।
ಸರ್ಗಪ್ರಲಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ಚ ವಿಂಶಕಃ ॥ 244.2 ॥

ಪರಸ್ಪರಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾ ವೈ ತನ್ನಿಬೋಧಾನುಪೂರ್ವಶಃ ।
ಯಥೋಕ್ತಮೃಷಿಭಿಸ್ತಾತ ಸಾಂಖ್ಯಸ್ಯಾತಿನಿದರ್ಶನಂ ॥ 244.3 ॥

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಾ ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಂ ಸ್ಮೃತಂ ।
ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ತಥಾ ವಿಶಷಾ ಇತಿ ನಃ ಶ್ರುತಂ ॥ 244.4 ॥

ವಿಷಯಾಣಾಂ ಮನಸ್ತೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಾಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಮನಸಃ ಪಂಚ ಭೂತಾನಿ ವಿದ್ಯಾ ಇತ್ಯಭಿಚಕ್ಷತೇ ॥ 244.5 ॥

ಅಹಂಕಾರಸ್ತು ಭೂತಾನಾಂ ಪಂಚಾನಾಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ ।
ಅಹಂಕಾರಸ್ತಥಾ ವಿದ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರ್ವಿದ್ಯಾ ನರೇಶ್ವರ ॥ 244.6 ॥

ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಿರವ್ಯಕ್ತಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ।
ವಿದ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಾ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಧಿಶ್ಚ ಪರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 244.7 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಮಪರಂ ಪ್ರಾಹುರ್ವಿದ್ಯಾ ವೈ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ ।
ಸರ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪಾರಗಃ ॥ 244.8 ॥

ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ವೈ ಪಂಚವಿಂಸಕಂ ।
ತಥೈವ ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞಾತಾ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ ॥ 244.9 ॥

ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯೇ ತು ತತ್ತ್ವೇನ ಮಯೋಕ್ತೇ ವೈ ವಿಶೇಷತಃ ।
ಅಕ್ಷರಂ ಚ ಕ್ಷರಂ ಚೈವ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 244.10 ॥

ಉಭಾವೇತೌ ಕ್ಷರಾವುಕ್ತೌ ಉಭಾವೇತಾವನ(ಥಾ)ಕ್ಷರೌ ।
ಕಾರಣಂ ತು ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾಜ್ಞಾನಂ ತು ಜ್ಞಾನತಃ ॥ 244.11 ॥

ಅನಾದಿನಿಧನಾವೇತೌ ಉಭಾವೇವೇಶ್ವರೌ ಮತೌ ।
ತತ್ತವಸಂಜ್ಞಾವುಭಾವೇವ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಜ್ಞಾನಚಿಂತಕೈಃ ॥ 244.12 ॥

ಸರ್ಗಪ್ರಲಯಧರ್ಮಿತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಂ ।
ತದೇತದ್ಗುಣಸರ್ಗಾಯ ವಿಕುರ್ವಾಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥ 244.13 ॥

ಗುಣಾನಾಂ ಮಹದಾದೀನಾಮುತ್ಪದ್ಯತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಾಹುರೇತದ್ವೈ ಪಂಚವಿಂಶಕಂ ॥ 244.14 ॥

ಯದಂತರ್ಗುಣಜಾಲಂ ತು ತದ್ವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮನಿ ಸಂಕ್ಷಿಪೇತ್ ।
ತದಹಂ ತದ್ಗುಣೈಸ್ತಸ್ತು ಪಂಚವಿಂಶೇ ವಿಲೀಯತೇ ॥ 244.15 ॥

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ಲೀಯಂತೇ ತದೇಕಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವೇತ್ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋಽಪಿ ತದಾ ತಾವತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸಂಪ್ರಣೀಯತೇ ॥ 244.16 ॥

ಯದಾಽಕ್ಷರಂ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೇ ಗುಣಸಂಜ್ಞಿತಾ ।
ನಿರ್ಗುಣತ್ವಂ ಚ ವೈ ದೇಹೇ ಗುಣೇಷು ಪರಿವರ್ತನಾತ್ ॥ 244.17 ॥

ಏವಮೇವ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಪರಿಕ್ಷಯಾತ್ ।
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ನಿರ್ಗುಣಸ್ತ್ವೇಷ ಇತ್ಯೇವಮನುಶುಶ್ರುಮ ॥ 244.18 ॥

ಕ್ಷರೋ ಭವತ್ಯೇಷ ಯದಾ ಗುಣವತೀ ಗುಣೇಷ್ವಥ ।
ಪ್ರಕೃತಿಂ ತ್ವಥ ಜನಾತಿ ನಿರ್ಗುಣತ್ವಂ ತಥಾತ್ಮನಃ ॥ 244.19 ॥

ತಥಾ ವಿಶುದ್ಧೋ ಭವತಿ ಪ್ರಕೃತೇ ಪರಿವರ್ಜನಾತ್ ।
ಅನ್ಯೋಽಹಮನ್ಯೇಯಮಿತಿ ಯದಾ ಬುಧ್ಯತಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 244.20 ॥

ತದೈಷೋಽವ್ಯಥತಾಮೇತಿ ನ ಚ ಮಿಶ್ರತ್ವಮಾವ್ರಜೇತ್ ।
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚೈಷ ರಾಜೇಂದ್ರ ಮಿಶ್ರೋಽನ್ಯೋಽನ್ಯಸ್ಯ ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 244.21 ॥

ಯದಾ ತು ಗುಣಜಾಲಂ ತತ್ಪ್ರಾಕೃತಂ ವಿಜುಗುಪ್ಸತೇ ।
ಪಶ್ಯತೇ ಚ ಪರಂ ಪಶ್ಯಂಸ್ತದಾ ಪಶ್ಯಂಸ್ತದಾ ಪಶ್ಯನ್ನು ಸಂಸೃಜೇತ್ ॥ 244.22 ॥

ಕಿಂ ಮಯಾ ಕೃತಮೇತಾವದ್ಯೋಽಹಂ ಕಾಲನಿಮಜ್ಜನಃ ।
ಯಥಾ ಮತ್ಸ್ಯೋ ಹ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾದನುವರ್ತಿತವಾಂಜಲಂ ॥ 244.23 ॥

ಅಹಮೇವ ಹಿ ಸಂಮೋಹಾದನ್ಯಮನ್ಯಂ ಜನಾಜ್ಜನಂ ।
ಮತ್ಸ್ಯೋ ಯಥೋದಕಜ್ಞಾನಾದನುವರ್ತಿತವಾನಿಹ ॥ 244.24 ॥

ಮತ್ಸ್ಯೋಽನ್ಯತ್ವಮಥಾಜ್ಞಾನಾದುದಕಾನ್ನಾಭಿಮನ್ಯತೇ ।
ಆತ್ಮಾನಂ ತದವಜ್ಞಾನಾದನ್ಯಂ ಚೈವ ನ ವೇದ್ಮ್ಯಹಂ ॥ 244.25 ॥

ಮಮಾಸ್ತು ಧಿಕ್ಕುಬುದ್ಧಸ್ಯ ಯೋಽಹಂ ಮಗ್ನ ಇಮಂ ಪುನಃ ।
ಅನುವರ್ತಿತವಾನ್ಮೋಹಾದನ್ಯಮನ್ಯಂ ಜನಾಜ್ಜನಂ ॥ 244.26 ॥

ಅಯಮನುಭವೇದ್ಬಂಧುರನೇನ ಸಹ ಮೇ ಭಯಂ ।
ಸಾಮ್ಯಮೇಕತ್ವಾತಂ ಯಾತೋ ಯಾದೃಶಸ್ತಾದೃಶಸ್ತ್ವಹಂ ॥ 244.27 ॥

ತುಲ್ಯತಾಮಿಹ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಸದೃಶೋಽಹಮನೇನ ವೈ ।
ಅಯಂ ಹಿ ವಿಮಲೋ ವ್ಯಕ್ತಮಹಮೀದೃಶಕಸ್ತದಾ ॥ 244.28 ॥

ಯೋಽಹಮಜ್ಞಾನಸಂಮೋಹಾದಜ್ಞಯಾ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತವಾನ್ ।
ಸಂಸರ್ಗಾದತಿಸಂಸರ್ಗಾತ್ಸ್ಥಿತಃ ಕಾಲಮಿಮಂ ತ್ವಹಂ ॥ 244.29 ॥

ಸೋಽಹಮೇವಂ ವಶೀಭೂತಃ ಕಾಲಮೇತಂ ನ ಬುದ್ಧವಾನ್ ।
ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ತಾಮಹಂ ಕಥಮಾವಸೇ ॥ 244.30 ॥

ಸಮಾನಮಾಯಯಾ ಚೇಹ ಸಹವಾಸಮಹಂ ಕಥಂ ।
ಗಚ್ಛಾಮ್ಯಬುದ್ಧಭಾವತ್ವಾದಿಹೇದೀನೀಂ ಸ್ಥಿರೋ ವ ॥ 244.31 ॥

ಸಹವಾಸಂ ನ ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ಕಾಲಮೇತಂ ವಿವಂಚನಾತ್ ।
ವಂಚಿತೋ ಹ್ಯನಯಾ ಯದ್ಧಿ ನಿರ್ವಿಕಾರೋ ವಿಕಾರಯಾ ॥ 244.32 ॥

ನ ತತ್ತದಪರಾದ್ದಂ ಸ್ಯಾದಪರಾಧೋ ಹ್ಯಯಂ ಮಮ ।
ಯೋಽಹಮತ್ರಭವಂ ಸಕ್ತಃ ಪರಾಙ್ಮುಖಮುಪಸ್ಥಿತಃ ॥ 244.33 ॥

ತತೋಽಸ್ಮಿನ್ಬಹುರೂಪೋಽಥ ಸ್ಥಿತೋ ಮೂರ್ತಿರಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ।
ಅಮೂರ್ತಿಶ್ಚಾಪ್ಯಮೂರ್ತಾತ್ಮಾ ಮಮತ್ವೇನ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಃ ॥ 244.34 ॥

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಚ ತಯಾ ತೇನ ತಾಸು ತಾಸ್ವಿಹ ಯೋನಿಷು ।
ನಿರ್ಮಮಸ್ಯ ಮಮತ್ವೇನ ವಿಕೃತಂ ತಾಸು ತಾಸು ಚ ॥ 244.35 ॥

ಯೋನಿಷು ವರ್ತಮಾನೇನ ನಷ್ಟಸಂಜ್ಞೇನ ಚೇತಸಾ ।
ಸಮತಾ ನ ಮಯಾ ಕಾಚಿದಹಂಕಾರೇ ಕೃತಾ ಮಯಾ ॥ 244.36 ॥

ಆತ್ಮಾನಂ ಬಹುಧಾ ಕೃತ್ವಾ ಸೋಽಯಂ ಭೂಯೋ ಯುನಕ್ತಿ ಮಾಂ ।
ಇದಾನೀಮವಬುದ್ಧೋಽಸ್ಮಿ ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕೃತಃ ॥ 244.37 ॥

ಮಮತ್ವಂ ಮನಸಾ ನಿತ್ಯಮಹಂಕಾರಕೃತಾತ್ಮಕಂ ।
ಅಪಲಗ್ನಾಮಿಮಾಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಂಶ್ರಯಿಷ್ಯೇ ನಿರಾಮಯಂ ॥ 244.38 ॥

ಅನೇನ ಸಾಮ್ಯಂ ಯಾಸ್ಯಾಮಿ ನಾನಯಾಽಹಮಚೇತಸಾ ।
ಕ್ಷೇಮಂ ಮಮ ಸಹಾನೇನ ನೈವೈಕಮನಯಾ ಸಹ ॥ 244.39 ॥

ಏವಂ ಪರಮಸಂಬೋಧಾತ್ಪಂಚವಿಂಶೋಽನುಬುದ್ಧವಾನ್ ।
ಅಕ್ಷರತ್ವಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕ್ಷರಮನಾಮಯಂ ॥ 244.40 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಾಣಂ ಸಗುಣಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ತಥಾ ।
ನಿರ್ಗುಣಂ ಪ್ರಥಮಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಾದೃಗ್ಭವತಿ ಮೈಥಿಲ ॥ 244.41 ॥

ಅಕ್ಷರಕ್ಷರಯೋರೇತದುಕ್ತಂ ತವ ನಿದರ್ಶನಂ ।
ಮಯೇಹ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನಂ ಯಥಾ ಶ್ರುತಿನಿದ್ರಶನಾತ್ ॥ 244.42 ॥

ನಿಃಸಂದಿಗ್ಧಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ ವಿಶುದ್ಧಂ ವಿಮಲಂ ತಥಾ ।
ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತು ತೇ ಭೂಯಸ್ತನ್ನಿಬೋಧ ಯಥಾಶ್ರುತಂ ॥ 244.43 ॥

ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೋ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಶಾಸ್ತ್ರದ್ವಯನಿದರ್ಶನಾತ್ ।
ಯದೇವ ಸಾಂಕ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಂ ಯೋಗದರ್ಶನಮೇವ ತತ್ ॥ 244.44 ॥

ಪ್ರಬೋಧನಪರಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮವನೀಪತೇ ।
ವಿಸ್ಪಷ್ಟಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ತತ್ರ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ ॥ 244.45 ॥

ಬೃಹಚ್ಚೈವಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿತ್ಯಾಹುರ್ವಿದುಷೋ ಜನಾಃ ।
ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಯೋಗಾನಾಂ ಪುನರ್ಭವಪುರಃಸರಂ ॥ 244.46 ॥

ಪಂಚವಿಂಶಾತ್ಪರಂ ತತ್ತ್ವಂ ಪಠ್ಯತೇ ಚ ನರಾಧಿಪ ।
ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ತು ಪರಂ ತತ್ತ್ವಂ ಯಥಾವದನುವರ್ಣಿತಂ ॥ 244.47 ॥

ಬುದ್ಧಮಪ್ರತಿಬುದ್ಧಂ ಚ ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಚ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಚ ಬುದ್ಧತ್ವಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಯೋಗನಿದರ್ಶನಂ ॥ 244.48 ॥

ಬುದ್ಧಮಪ್ರತಿಬುದ್ಧಂ ಚ ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಚ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ಚ ಬುದ್ಧತ್ವಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಯೋಗನಿದರ್ಶನಂ ॥ 244.49 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದೇ
ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 244 ॥

ಅಧ್ಯಾಯಃ 245 (137)
ಅಜಸ್ಯಾಪಿ ವಿಕ್ರಿಯಯಾ ನಾನಾಭವನಂ
ವಸಿಷ್ಠ ಉವಾಚ
ಅಪ್ರಬುದ್ಧಮಥಾವ್ಯಕ್ತಮಿಮಂ ಗುಣನಿಧಿಂ ಸದಾ ।
ಗುಣಾನಾಂ ಧಾರ್ಯತಾಂ ತತ್ತ್ವಂ ಸೃಜತ್ಯಾಕ್ಷಿಪತೇ ತಥಾ ॥ 245.1 ॥

ಅಜೋ ಹಿ ಕ್ರೀಡಯಾ ಭೂಪ ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಇತ್ಯುತ ।
ಆತ್ಮಾನಂ ಬಹುಧಾ ಕೃತ್ವಾ ನಾನೇನ ಪ್ರತಿಚಕ್ಷತೇ ॥ 245.2 ॥

ಏತದೇವಂ ವಿಕುರ್ವಾಣೋ ಬುಧ್ಯಮಾನೋ ನ ಬುಧ್ಯತೇ ।
ಗುಣಾನಾಚರತೇ ಹ್ಯೇಷ ಸೃಜತ್ಯಾಕ್ಷಿಪತೇ ತಥಾ ॥ 245.3 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಬೋಧನಾಚ್ಚೈವ ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ವದಂತ್ಯಪಿ ।
ನ ತ್ವೇವಂ ಬುಧ್ಯತೇಽವ್ಯಕ್ತಂ ಸಗುಣಂ ತಾತ ನಿರ್ಗುಣಂ ॥ 245.4 ॥

ಕದಾಚಿತ್ತ್ವೇವ ಖಲ್ವೇತತ್ತದಾಹುಃ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧಕಂ ।
ಬುಧ್ಯತೇ ಯದಿ ಚಾವ್ಯಕ್ತಮೇತದ್ವೈ ಪಂಚವಿಂಶಕಂ ॥ 245.5 ॥

ಬುಧ್ಯಮಾನೋ ಭವತ್ಯೇಷ ಮಮಾತ್ಮಕ ಇತಿ ಕ್ಷುತಃ ।
ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತಿಬುದ್ಧೇನ ವದಂತ್ಯವ್ಯಕ್ತಮಚ್ಯುತಂ ॥ 245.6 ॥

ಅವ್ಯಕ್ತಬೋಧನಾಚ್ಚೈವ ಬುಧ್ಯಮಾನಂ ವದಂತ್ಯುತ ।
ಪಂಚವಿಂಶಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಂ ನ ಚಾಸಾವಪಿ ಬುಧ್ಯತೇ ॥ 245.7 ॥

ಷಡ್ವಿಂಶಂ ವಿಮಲಂ ಬುದ್ಧಮಪ್ರಮೇಯಂ ಮಹಾದ್ಯುತೇ ।
ಸತತಂ ಪಂಚವಿಂಶಂ ತು ಚತುರ್ವಿಂಶಂ ವಿಬುಧ್ಯತೇ ॥ 245.8 ॥

ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯೇ ಹ್ಯನುಗತತತ್ಸ್ವಭಾವೇ ಮಹಾದ್ಯುತೇ ।
ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಚೈವ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಬುಧ್ಯತೇ ತಾತ ಕೇವಲಂ ॥ 245.9 ॥

ಪಂಚವಿಂಶಂ ಚತುರ್ವಿಂಶಮಾತ್ಮಾನಮನುಪಶ್ಯತಿ ।
ಬುಧ್ಯಮಾನೋ ಯದಾಽಽತ್ಮಾನಮನ್ಯಾಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ 245.10 ॥

ತದಾ ಪ್ರಕೃತಿಮಾನೇಷ ಭವತ್ಯವ್ಯಕ್ತಲೋಚನಃ ।
ಬುಧ್ಯತೇ ಚ ಪರಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ವಿಶುದ್ಧಾಮಮಲಾಂ ಯಥಾ(ದಾ) ॥ 245.11 ॥

ಷಡ್ವಿಂಶಂ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲ ತದಾ ಬುದ್ಧಃ ಕೃತೋ ವ್ರಜೇತ್ ।
ತತಸ್ತ್ಯಜತಿ ಸೋಽವ್ಯಕ್ತಸರ್ಗಪ್ರಲಯಧರ್ಮಿಣಂ ॥ 245.12 ॥

ನಿರ್ಗುಣಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವೇದ ಗುಣಯುಕ್ತಾಮಚೇತನಾಂ ।
ತತಃ ಕೇವಲಧರ್ಮಾಽಸೌ ಭವತ್ಯವ್ಯಕ್ತದರ್ಶನಾತ್ ॥ 245.13 ॥

ಕೇವಲೇನ ಸಮಾಗಮ್ಯ ವಿಮುಕ್ತಾತ್ಮಾನಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ।
ಏತತ್ತು ತತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾಹುರ್ನಿಸ್ತತ್ತ್ವಮಜರಾಮರಂ ॥ 245.14 ॥

ತತ್ತ್ವಸಂಶ್ರವಣಾದೇವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ಜಾಯತೇ ನೃಪ ।
ಪಂಚವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾನಿ ಪ್ರವದಂತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ॥ 245.15 ॥

ನ ಚೈವ ತತ್ತ್ವವಾಂಸ್ತಾತ ಸಂಸಾರೇಷು ನಿಮಜ್ಜತಿ ।
ಏಷಾಮುಪೈತಿ ತತ್ತ್ವಂ ಹಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಬುಧ್ಯಸ್ವ ಲಕ್ಷಣಂ ॥ 245.16 ॥

ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೋಽಜರಾಮರಃ ।
ಕೇವಲೇನ ಬಲೇನೈವ ಸಮತಾಂ ಯಾತ್ಯಸಂಶಯಂ ॥ 245.17 ॥

ಷಡ್ವಿಂಶೇನ ಪ್ರಬುದ್ಧೇನ ಬುಧ್ಯಮಾನೋಽಪ್ಯಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ।
ಏತನ್ನಾನಾತ್ವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸಾಂಖ್ಯಶ್ರುತಿನಿದರ್ಶನಾತ್ ॥ 245.18 ॥

ಚೇತನೇನ ಸಮೇತಸ್ಯ ಪಂಚವಿಂಶತಿಕಸ್ಯ ಹ ।
ಏಕತ್ವಂ ವೈ ಭವೇತ್ತಸ್ಯ ಯದಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾಽನುಬುಧ್ಯತೇ ॥ 245.19 ॥

ಬುಧ್ಯಮಾನೇನ ಬುದ್ಧೇನ ಸಮತಾಂ ಯಾತಿ ಮೈತಿಲ ।
ಸಂಗಧರ್ಮಾ ಭವತ್ಯೇಷ ನಿಃಸಂಗಾತ್ಮಾ ನರಾಧಿಪ ॥ 245.20 ॥

ನಿಃಸಂಗಾತ್ಮಾನಮಾಸಾದ್ಯ ಷಡ್ವಿಂಶಂ ಕರ್ಮಜ ವಿದುಃ ।
ವಿಭುಸ್ತ್ಯಜತಿ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಯದಾ ತ್ವೇತದ್ವಿಬುಧ್ಯತೇ ॥ 245.21 ॥

ಚತುರ್ವಿಂಶಮಗಾಧಂ ಚ ಷಡ್ವಿಂಶಸ್ಯ ಪ್ರಬೋಧನಾತ್ ।
ಏಷ ಹ್ಯಪ್ರತಿಬುದ್ಧಶ್ಚ ಬುಧ್ಯಮಾನಸ್ತು ತೇಽನಘ ॥ 245.22 ॥

ಉಕ್ತೋ ಬುದ್ಧಶ್ಚ ತತ್ತ್ವೇನ ಯಥಾಶ್ರುತಿನಿದರ್ಶನಾತ್ ।
ಮಶಕೋದುಂಬರೇ ಯದ್ವದನ್ಯತ್ವಂ ತದ್ವದೇತಯೋಃ(ಕತಾ) ॥ 245.23 ॥

ಮತ್ಸ್ಯೋದಕಂ ಯಥಾ ತದ್ವದನ್ಯತ್ಪಮುಪಲಭ್ಯತೇ ।
ಏವಮೇವ ಚ ಗಂತವ್ಯಂ ನಾನಾತ್ವೈಕತ್ವಮೇತಯೋಃ ॥ 245.24 ॥

ಏತಾವನ್ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯುಕ್ತೋ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಜ್ಞಿತಃ ।
ಪಂಚವಿಂಶತಿಕಸ್ಯಾಽಽಶು ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ 245.25 ॥

ಏಷ ಮೋಕ್ಷಯಿತವ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಕ್ತಗೋಚರಾತ್ ।
ಸೋಽಯಮೇವಂ ವಿಮುಚ್ಯೇತ ನಾನ್ಯಥೇತಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ ॥ 245.26 ॥

ಪರಶ್ಚ ಪರಧರ್ಮಾ ಚ ಭವತ್ಯೇವ ಸಮೇತ್ಯ ವೈ ।
ವಿಶುದ್ಧಧರ್ಮಾಶುದ್ಧೇನ ನಾಶುದ್ಧೇನ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 245.27 ॥

ವಿಮುಕ್ತಧರ್ಮಾ ಬುದ್ಧೇನ ಸಮೇತ್ಯ ಪುರುಷರ್ಷಭ ।
ವಿಯೋಗಧರ್ಮಿಣಾ ಚೈವ ವಿಮುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಭವತ್ಯಥ ॥ 245.28 ॥

ವಿಮೋಕ್ಷಿಣಾ ವಿಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಸಮೇತ್ಯೇಹ ತಥಾ ಭವೇತ್ ।
ಶುಚಿಕರ್ಮಾ ಶುಚಿಶ್ಚೈವ ಭವತ್ಯಮಿತಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ॥ 245.29 ॥

ವಿಮಲಾತ್ಮಾ ಚ ಭವತಿ ಸಮೇತ್ಯ ವಿಮಲಾತ್ಮನಾ ।
ಕೇವಲಾತ್ಮಾ ತಥಾ ಚೈವ ಕೇವಲೇನ ಸಮೇತ್ಯ ವೈ ॥

ಸ್ವತಂತ್ರಶ್ಚ ಸ್ವತಂತ್ರೇಣ ಸ್ವತಂತ್ರತ್ವಮವಾಪ್ಯತೇ ॥ 245.30 ॥

ಏತಾವದೇತತ್ಕಥಿತಂ ಮಯಾ ತೇ ತಥ್ಯಂ ಮಹಾರಾಜ ಯಥಾರ್ಥತತ್ತ್ವಂ ।
ಅಮತ್ಸರಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಾ, ಸನಾತನಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಶುದ್ಧಮಾದ್ಯಂ ॥ 245.31 ॥

ತದ್ವೇದನಿಷ್ಠಸ್ಯ ಜನಸ್ಯ ರಾಜನ್, ಪ್ರದೇಯಮೇತತ್ಪರಮಂ ತ್ವಯಾ ಭವೇತ್ ।
ವಿಧಿತ್ಸಾಮಾನಾಯ ನಿಬೋಧಕಾರಕಂ, ಪ್ರಬೋಧಹೇತೋಃ ಪ್ರಣತಸ್ಯ ಶಾಸನಂ ॥ 245.32 ॥

ನ ದೇಯಮೇತಚ್ಚ ಯಥಾಽನೃತಾತ್ಮನೇ, ಶಠಾಯ ಕ್ಲೀಬಾಯ ನ ಜಿಹ್ಮಬುದ್ಧಯೇ ।
ನ ಪಂಡಿತಜ್ಞಾನಪರೋಪತಾಪಿನೇ, ದೇಯಂ ತಥಾ ಶಿಷ್ಯವಿಬೋಧನಾಯ ॥ 245.33 ॥

ಶ್ರದ್ಧಾನ್ವಿತಾಯಾಥ ಗುಣಾನ್ವಿತಾಯ, ಪರಾಪವಾದಾದ್ವಿರತಾಯ ನಿತ್ಯಂ ।
ವಿಶುದ್ಧಯೋಗಾಯ ಬುಧಾಯ ಚೈವ, ಕೃಪಾವತೇಽಥ ಕ್ಷಮಿಣೇ ಹಿತಾಯ ॥ 245.34 ॥

ವಿವಿಕ್ತಶೀಲಾಯ ವಿಧಿಪ್ರಿಯಯಾಯ, ವಿವಾದಹೀನಾಯ ಬಹುಶ್ರುತಾಯ ।
ವಿನೀತವೇಶಾಯ ನಹೈತುಕಾತ್ಮನೇ, ಸದೈವ ಗೃಹ್ಯಂ ತ್ವಿದಮೇವ ದೇಯಂ ॥ 245.35 ॥

ಏತೈರ್ಗುಣೈರ್ಹೀನತಮೇ ನ ದೇಯಮೇತತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಶುದ್ಧಮಾಹುಃ ।
ನ ಶ್ರೇಯಸೇ ಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ ತಾದೃಶೇ ಕೃತಂ, ಧರ್ಮಪ್ರವಕ್ತಾರಮಪಾತ್ರದಾನಾತ್ ॥ 245.36 ॥

ಪೃಥ್ವೀಮಿಮಾಂ ವಾ ಯದಿ ರತ್ನಪೂರ್ಣಾಂ,ದದ್ಯಾದದೇಯಂ ತ್ವಿದಮವ್ರತಾಯ ।
ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಾಯ ಪ್ರಯತಾಯ ದೇಯಂ, ದೇಯಂ ಪರಂ ತತ್ತ್ವವಿದೇ ನರೇಂದ್ರ ॥ 245.37 ॥

ಕರಾಲ ಮಾ ತೇ ಭಯಮಸ್ತಿ ಕಿಂಚಿದೇತಚ್ಚ್ರುತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ತ್ವಯಾಽದ್ಯ ।
ಯಥಾವದುಕ್ತಂ ಪರಮಂ ವಪಿತ್ರಂ, ವಿಶೋಕಮತ್ಯಂತಮನಾದಿಮಧ್ಯಂ ॥ 245.38 ॥

ಅಗಾಧಮೇತದಜರಾಮರಂ ಚ, ನಿರಾಮಯಂ ವೀತಭಯಂ ಶಿವಂ ಚ ।
ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಮೋಹಂ ಪರವಾದಸಂಜ್ಞಮೇತಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥಮಿಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ ॥ 245.39 ॥

ಅವಾಪ್ತಮೇತದ್ಧಿ ಪುರಾ ಸನಾತನಾದ್ಧಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದ್ಧಿ ತತೋ ನರಾಧಿಪ ।
ಪ್ರಸಾದ್ಯ ಯತ್ನೇನ ತಮುಗ್ರತೇಜಸಂ, ಸನಾತನಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಥಾ ತ್ವಯೈತತ್ ॥ 245.40 ॥

ಪೃಷ್ಟಸ್ತ್ವಯಾ ಚಾಽಸ್ಮಿ ಯಥಾ ನರೇಂದ್ರ, ತಥಾ ಮಯೇದಂ ತ್ವಯಿ ನೋಕ್ತಮನ್ಯತ್ ।
ಯಥಾಽವಾಪ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮೇ ನರೇಂದ್ರ, ಮಹಾಜ್ಞಾನಂ ಮೋಕ್ಷವಿದಾಂ ಪರಾಯಣಂ ॥ 245.41 ॥

ಏತದುಕ್ತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಽವರ್ತತೇ ಪುನಃ ।
ಪಂಚವಿಶಂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ ವಸಿಷ್ಠೇನ ಯಥಾ ಪುರಾ ॥ 245.42 ॥

ಪುನರಾವೃತ್ತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ಪರಮಂ ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಯಂ ।
ನಾತಿ ಬುಧ್ಯತಿ ತತ್ತ್ವೇನ ಬುಧ್ಯಮಾನೋಽಜರಾಮರಂ ॥ 245.43 ॥

ಏತನ್ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪರಮಂ ಮಯಾ ।
ಕಥಿತಂ ತತ್ತ್ವತೋ ವಿಪ್ರಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ದೇವರ್ಷಿತೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 245.44 ॥

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದೃಷಿಣಾ ವಸಿಷ್ಠೇನ ಸಮಾಹೃತಂ ।
ವಸಿಷ್ಠಾದೃಷಿಸಾರ್ದೂಲೋ ನಾರದೋಽವಾಪ್ತವಾನಿದಂ ॥ 245.45 ॥

ನಾರದಾದ್ವಿದಿತಂ ಮಹ್ಯಮೇತದುಕ್ತಂ ಸನಾತನಂ ।
ಮಾ ಶುಚಧ್ವಂ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಶ್ರುತ್ವೈತತ್ಪರಮಂ ಪದಂ ॥ 245.46 ॥

ಯೇನ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರೇ ಭಿನ್ನೇ ನ ಭಯಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ।
ವಿದ್ಯತೇ ತು ಭಯಂ ಯಸ್ಯ ಯೋ ನೈನಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ॥ 245.47 ॥

ಅವಿಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಮೂಢಾತ್ಮಾ ಪುನಃ ಪುನರುಪದ್ರವಾನ್ ।
ಪ್ರೇತ್ಯ ಜಾತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಮರಣಾಂತಾನ್ಯುಪಾಶ್ನುತೇ ॥ 245.48 ॥

ದೇವಲೋಕಂ ತಥಾ ತಿರ್ಯಙ್ಮಾನುಷ್ಯಮಪಿ ಚಾಶ್ನುತೇ ।
ಯದಿ ವಾ ಮುಚ್ಯತೇ ವಾಽಪಿ ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಸಾಗರಾತ್ ॥ 245.49 ॥

ಅಜ್ಞಾನಸಾಗರೇ ಘೋರೇ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾಗಾಧ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಅಹನ್ಯಹನಿ ಮಜ್ಜಂತಿ ಯತ್ರ ಭೂತಾನಿ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 245.50 ॥

ತಸ್ಮಾದಗಾಧಾದವ್ಯಕ್ತಾದುಪಕ್ಷೀಣಾತ್ಸನಾತನಾತ್ ।
ತಸ್ಮಾದ್ಯುಯಂ ವಿರಜಸಕಾ ವಿತಮಸ್ಕಾಶ್ಚ ಭೋ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 245.51 ॥

ಏವಂ ಮಯಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಸಾರಾತ್ಸಾರತರಂ ಪರಂ ।
ಕಥಿತಂ ಪರಮಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತತೇ ॥ 245.52 ॥

ನ ನಾಸ್ತಿಕಾಯ ದಾತವ್ಯ ನಾಭಕ್ತಾಯ ಕದಾಚನ ।
ನ ದುಷ್ಟಮತಯೇ ವಿಪ್ರಾ ನ ಶ್ರದ್ಧಾವಿಮುಖಾಯ ಚ ॥ 245.53 ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಪುರಾಣೇ ಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮೇ ವಸಿಷ್ಠಕರಾಲಜನಕಸಂವಾದಸಮಾಪ್ತಿನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ
ಪಂಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕದ್ವಿಶತತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 245 ॥

Also Read:

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Hindi | English | Bengali | Gujarati | Kannada | Malayalam | Oriya | Telugu | Tamil

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Kannada

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to top