Best Spiritual Website

Spiritual, Stotrams, Mantras PDFs

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Malayalam

Adhyaya numbering is different from Gautami mahatma with 105 Adhyayas inserted from 70th Adhyaya in the encoding.

Vyasagita from Brahma Purana in Malayalam:

॥ വ്യാസഗീതാ ബ്രഹ്മപുരാണേ ॥

അധ്യായഃ 234 (126)
ആത്യന്തികലയനിരൂപണം
വ്യാസ ഉവാച
ആധ്യാത്മികാദി ഭോ വിപ്രാ ജ്ഞാത്വാ താപത്രയം ബുധഃ ।
ഉത്പന്നജ്ഞാനവൈരാഗ്യഃ പ്രാപ്നോത്യാത്യന്തികം ലയം ॥ 234.1 ॥

ആധ്യാത്മികോഽപി ദ്വിവിധാ ശാരീരോ മാനസസ്തഥാ ।
ശാരീരോ ബഹുഭിർഭേദൈർഭിദ്യതേ ശ്രൂയതാം ച സഃ ॥ 234.2 ॥

ശിരോരോഗപ്രതിശ്യായജ്വരശൂലഭഗന്ദരൈഃ ।
ഗുൽമാർശഃശ്വയഥുശ്വാസച്ഛർദ്യാദിഭിരനേകധാ ॥ 234.3 ॥

തഥാഽക്ഷിരോഗാതീസാരകുഷ്ഠാംഗാമയസഞ്ജ്ഞകൈഃ ।
ഭിദ്യതേ ദേഹജസ്താപോ മാനസം ശ്രോതുമർഹഥ ॥ 234.4 ॥

കാമക്രോധഭദ്വേഷലോഭമോഹവിഷാദജഃ ।
ശോകാസൂയാവമാനേർഷ്യാമാത്സര്യാഭിഭവസ്തഥാ ॥ 234.5 ॥

മാനസോഽപി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാസ്താപോ ഭവതി നൈകധാ ।
ഇത്യേവമാദിഭിർഭേദൈസ്താപോ ഹ്യാധ്യാത്മികഃ സ്മൃതഃ ॥ 234.6 ॥

മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാദ്യൈഃ പിശാചോരഗരാക്ഷസൈഃ ।
സരീസൃപാദ്യൈശ്ച നൃണാം ജന്യതേ ചാഽഽധിഭൗതികഃ ॥ 234.7 ॥

ശീതോഷ്ണവാതവർഷാംബുവൈദ്യുതാദിസമുദ്ഭവഃ ।
താപോ ദ്വിജവരശ്രേഷ്ഠാഃ കഥ്യതേ ചാഽഽധിദൈവികഃ ॥ 234.8 ॥

ഗർഭജന്മജരാജ്ഞാനമൃത്യുനാരകജം തഥാ ।
ദുഃഖം സഹസ്രശോ ഭേദൈർഭിദ്യതേ മുനിസത്തമാഃ ॥ 234.9 ॥

സുകുമാരതനുർഗർഭേ ജന്തുർബഹുമലാവൃതേ ।
ഉൽബസംവേഷ്ടിതോ ഭഗ്നപൃഷ്ഠഗ്രീവാസ്ഥിസംഹതിഃ ॥ 234.10 ॥

അത്യമ്ലകടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണൈർമാതൃഭോജനൈഃ ।
അതിതാപിഭിരത്യർഥം ബാധ്യമാനോഽതിവേദനഃ ॥ 234.11 ॥

പ്രസാരണാകുഞ്ചനാദൗ നാഗാ(ംഗാ)നാം പ്രഭുരാത്മനഃ ।
ശകൃന്മൂത്രമഹാപങ്കശായീ സർവത്ര പീഡിതഃ ॥ 234.12 ॥

നിരുച്ഛ്വാസഃ സചൈതന്യഃ സ്മരഞ്ജന്മശതാന്യഥ ।
ആസ്തേ ഗർഭേഽതിദുഃഖേന നിജകർമനിബന്ധനഃ ॥ 234.13 ॥

ജായമാനഃ പുരീഷാസൃങ്മൂത്രശുക്രാവിലാനനഃ ।
പ്രാജാപത്യേന വാതേന പീഡ്യമാനാസ്ഥിബന്ധനഃ ॥ 234.14 ॥

അധോമുഖസ്തൈഃ ക്രിയതേ പ്രബലൈഃ സൂതിമാരുതൈഃ ।
ക്ലേശൈർനിഷ്ക്രാന്തിമാപ്നോതി ജഠരാന്മാതുരാതുരഃ ॥ 234.15 ॥

മൂർച്ഛാമവാപ്യ മഹതീം സംസ്പൃഷ്ടോ ബാഹ്യവായുനാ ।
വിജ്ഞാനഭ്രംസമാപ്നോതി ജാതസ്തു മുനിസത്തമാഃ ॥ 234.16 ॥

കണ്ടകൈരിവ തുന്നാംഗഃ ക്രകചൈരിവ ദാരിതഃ ।
പൂതിവ്രണാന്നിപതിതോ ധരണ്യാം ക്രിമികോ യഥാ ॥ 234.17 ॥

കണ്ഡൂയനേഽപി ചാശക്തഃ പരിവർതേഽപ്യനീശ്വരഃ ।
സ്തനപാനാദികാഹാരമവാപ്നോതി പരേച്ഛയാ ॥ 234.18 ॥

അശുചിസ്രസ്തരേ സുപ്തഃ കീടദംശാദിഭിസ്തഥാ ।
ഭക്ഷ്യമാണോഽപി നൈവൈഷാം സമർഥോ വിനിവാരണേ ॥ 234.19 ॥

ജന്മദുഃഖാന്യനേകാനി ജന്മനോഽനന്തരാണി ച ।
ബാലഭാവേ യദാപ്നോതി ആധിഭൂതാദികാനി ച ॥ 234.20 ॥

അജ്ഞാനതമസാ ഛന്നോ മൂഢാന്തഃ കരണോ നരഃ ।
ന ജാനാതി കുതഃ കോഽഹം കുത്ര ഗന്താ കിമാത്മകഃ ॥ 234.21 ॥

കേന ബന്ധേന ബദ്ധോഽഹം കാരണം കിമകാരണം ।
കിം കാര്യം കിമകാര്യം വാ കിം വാച്യം കിം ന ചോച്യതേ ॥ 234.22 ॥

കോ ധർമഃ കശ്ച വാഽധർമഃ കസ്മിന്വർതേത വൈ കഥം ।
കിം കർതവ്യമകർതവ്യം കിം വാ കിം ഗുണദോഷവത് ॥ 234.23 ॥

ഏവം പശുസമൈർമൂഢൈരജ്ഞാനപ്രഭവം മഹത് ।
അവാപ്യതേ നരൈർദുഃഖം ശിശ്നോദരപരായണൈഃ ॥ 234.24 ॥

അജ്ഞാനം താമസോ ഭാവഃ കാര്യാരംഭപ്രവൃത്തയഃ ।
അജ്ഞാനിനാം പ്രവർതന്തേ കർമലോപസ്തതോ ദ്വിജാഃ ॥ 234.25 ॥

നരകം കർമണാം ലോപാത്ഫലമാഹുർമഹർഷയഃ ।
തസ്മാദജ്ഞാനിനാം ദുഃഖമിഹ ചാമുത്ര ചോത്തമം ॥ 234.26 ॥

ജരാജർജരദേഹശ്ച ശിഥിലാവയവഃ പുമാൻ ।
വിചലച്ഛീർണദശനോ വലിസ്നായുശിരാവൃതഃ ॥ 234.27 ॥

ദൂരപ്രനഷ്ടനയനോ വ്യോമാന്തർഗതതാരകഃ ।
നാസാവിവരനിര്യാതരോമപുഞ്ജശ്ചലദ്വപുഃ ॥ 234.28 ॥

പ്രകടീഭൂതസർവാസ്ഥിർനതപൃഷ്ഠാസ്ഥിസംഹതിഃ ।
ഉത്സന്നജഠരാഗ്നിത്വാദൽപാഹാരോൽപചേഷ്ടിതഃ ॥ 234.29 ॥

കൃച്ഛ്രചങ്ക്രമണോത്ഥാനശയനാസനചേഷ്ടിതഃ ।
മന്ദീഭവച്ഛ്രോത്രനേത്രഗലല്ലാലാവിലാനനഃ ॥ 234.30 ॥

അനായത്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച കരണൈർമരണോന്മുഖഃ ।
തത്ക്ഷണേഽപ്യനുഭൂതാനാമസ്മർതാഽഖിലവസ്തുനാം ॥ 234.31 ॥

സകൃദുച്ചാരിതേ വാക്യേ സമുദ്ഭൂതമഹാശ്രമഃ ।
ശ്വാസകാസാമയായാസസമുദ്ഭൂതപ്രജാഗരഃ ॥ 234.32 ॥

അന്യേനോത്ഥാപ്യതേഽന്യേന തഥാ സംവേശ്യതേ ജരീ ।
ഭൃത്യാത്മപുത്രദാരാണാമപമാനപരാകൃതഃ ॥ 234.33 ॥

പ്രക്ഷീണാഖിലശൗചശ്ച വിഹാരാഹാരസംസ്പൃഹഃ ।
ഹാസ്യഃ പരിജനസ്യാപി നിർവിണ്ണാശേഷബാന്ധവഃ ॥ 234.34 ॥

അനുഭൂതമിവാന്യസ്മിഞ്ജന്മന്യാത്മവിചേഷ്ടിതം ।
സംസ്മരന്യൗവനേ ദീർഘം നിഃശ്വസിത്യതിതാപിതഃ ॥ 234.35 ॥

ഏവമാദീനി ദുഃഖാനി ജരായാമനുഭൂയ ച ।
മരണേ യാനി ദുഃഖാനി പ്രാപ്നോതി ശൃണു താന്യപി ॥ 234.36 ॥

ശ്ലഥഗ്രീവാംഘ്രിഹസ്തോഽഥ പ്രാപ്തോ വേപഥുനാ നരഃ ।
മുഹുർഗ്ലാനിപരശ്ചാസൗ മുഹുർജ്ഞാനബലന്വിതഃ ॥ 234.37 ॥

ഹിരണ്യധാന്യതയഭാര്യാഭൃത്യഗൃഹാദിഷു ।
ഏതേ കഥം ഭവിഷ്യന്തീത്യതീവമമതാകുലഃ ॥ 234.38 ॥

മർമവിദ്ഭിർമഹാരോഗൈഃ ക്രകചൈരിവ ദാരുണൈഃ ।
ശരൈരിവാന്തകസ്യോഗ്രൈശ്ഛിദ്യമാനാസ്ഥിബന്ധനഃ ॥ 234.39 ॥

പരിവർതമാനതാരാക്ഷിഹസ്തപാദം മുഹുഃ ക്ഷിപൻ ।
സംശുഷ്യമാണതാൽവോഷ്ഠകണ്ഠോ ഘുരഘുരായതേ ॥ 234.40 ॥

നിരുദ്ധകണ്ഠദേശീഽപി ഉദാനശ്വാസപീഡിതഃ ।
താപേന മഹതാ വ്യാപ്തസ്തൃഷാ വ്യാപ്തസ്തഥാ ക്ഷുധാ ॥ 234.41 ॥

ക്ലേശാദുത്ക്രാന്തിമാപ്നോതി യാമ്യകിങ്കരപീഡിതഃ ।
താപേന മഹാത വ്യാപ്തസ്തൃഷാ വ്യാപ്തസ്തഥാ ക്ഷുധാ ॥ 234.42 ॥

ഏതാന്യന്യാനി ചോഗ്രാണി ദുഃഖാനി മരണേ നൃണാം ।
ശൃണുധ്വം ദർശം യാനി പ്രാപ്യന്തേ പുരുഷൈർമൃതൈഃ ॥ 234.43 ॥

യാമ്യകിങ്കരപാശാദിഗ്രഹണം ദണ്ഡതാഡനം ।
യമസ്യ ദർശനം ചോഗ്രമുഗ്രമാർഗവിലോകനം ॥ 234.44 ॥

കരംഭവാലുകാവിഹ്നിയന്ത്രശസ്ത്രാദിഭീഷണേ ।
പ്രത്യേകം യാതനായാശ്ച യാതനാദി ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ 234.45 ॥

ക്രകചൈഃപീഡ്യമാനാനാംമൃ(മൂ)ഷായാം ചാപി ധ്മാപ്യതാം ।
കുഠാരൈഃ പാട്യമാനാനാംഭൂമൗ ചാപി നിഖന്യതാം ॥ 234.46 ॥

ശൂലേഷ്വാരോപ്യമാണാനാം വ്യാഘ്രവക്ത്രേ പ്രവേശ്യതാം ।
ഗൃധ്രൈഃ സംഭക്ഷ്യമാണാനാം ദ്വീപിഭിശ്ചോപഭുജ്യതാം ॥ 234.47 ॥

ക്വഥ്യതാം തൈലമധ്യേ ച ക്ലിദ്യതാം ക്ഷാരകർദമേ ।
ഉച്ചന്നിപാത്യമാനാനാം ക്ഷിപ്യതാം ക്ഷേപയന്ത്രകൈഃ ॥ 234.48 ॥

നരകേ യാനി ദുഃഖാനി പാപഹേതൂദ്ഭവാനി വൈ ।
പ്രാപ്യന്തേ നാരകൈർവിപ്രാസ്തേഷാം സംഖ്യാ ന വിദ്യതേ ॥ 234.49 ॥

ന കേവലം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ നരകേ ദുഃഖപദ്ധതിഃ ।
സ്വർഗേഽപി പാതഭീതസ്യ ക്ഷയിഷ്ണോർനാസ്തി നിർവൃതിഃ ॥ 234.50 ॥

പുനശ്ച ഗർഭോ ഭവതി ജായതേ ച പുനർനരഃ ।
ഗർഭേ വിലീയതേ ഭൂയോ ജായമാനോഽസ്തമേതി ച ॥ 234.51 ॥

ജാതമാത്രശ്ച മ്രിയതേ ബാലഭാവേ ച യൗവനേ ।
യദ്യത്പ്രീതികരം പുംസാം വസ്തു വിപ്രാഃ പ്രജായതേ ॥ 234.52 ॥

തദേവ ദുഃഖവൃക്ഷസ്യ ബീജത്വമുപഗച്ഛതി ।
കലത്രപുത്രമിത്രാദിഗൃഹക്ഷേത്രധനാദികൈഃ ॥ 234.53 ॥

ക്രിയതേ ന തഥാ ഭൂരി സുഖം പുംസാം യഥാഽസുഖം ।
ഇതി സംസാരദുഃഖാർകതാപതാപിതചേതസാം ॥ 234.54 ॥

വിമുക്തിപാദപച്ഛായാമൃതേ കുത്ര സുഖം നൃണാം ।
തദസ്യ ത്രിവിധസ്യാപി ദുഃഖജാതസ്യ പണ്ഡിതൈഃ ॥ 234.55 ॥

ഗർഭജന്മജരാദ്യേഷു സ്ഥാനേഷു പ്രഭവിഷ്യതഃ ।
നിരസ്താതിശയാഹ്ലാദം സുഖഭാവൈകലക്ഷണം ॥ 234.56 ॥

ഭേഷജം ഭഗവത്പ്രാപ്തിരേകാ ചാഽഽത്യന്തികീ മതാ ।
തസ്മാത്തത്പ്രാപ്തയേ യത്നഃ കർതവ്യഃ പണ്ഡിതൈർനരൈഃ ॥ 234.57 ॥

തത്പ്രാപ്തിഹേതുർജ്ഞാനം ച കർമ ചോക്തം ദ്വിജോത്തമാഃ ।
ആഗമോത്ഥം വിവേകാച്ച ദ്വിധാ ജ്ഞാനം തഥോച്യതേ ॥ 234.58 ॥

ശബ്ദബ്രഹ്മാഽഽഗമമയം പരം ബ്രഹ്മ വിവേകജം ।
അന്ധം തമ ഇവാജ്ഞാനം ദീപവച്ചേന്ദ്രിയോദ്ഭവം ॥ 234.59 ॥

യഥാ സൂര്യസ്തഥാ ജ്ഞാനം യദ്വൈ വിപ്രാ വിവേകജം ।
മനുരപ്യാഹ വേദാർഥം സ്മൃത്വാ യന്മുനിസത്തമാഃ ॥ 234.60 ॥

തദേതച്ഛ്രുയതാമത്ര സംബന്ധേ ഗദതോ മമ ।
ദ്വേ ബ്രഹ്മണീ വേദിതവ്യേ ശബ്ദബ്രഹ്മ പരം ച യത് ॥ 234.61 ॥

ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ പരം ബ്രഹ്മധിഗച്ഛതി ।
ദ്വേ വിദ്യേ വേദിതവ്യേ ഇതി ചാഽഽഥർവണീ ശ്രുതിഃ ॥ 234.62 ॥

പരയാ ഹ്യക്ഷരപ്രാപ്തിരൃഗ്വേദാദിമയാഽപരാ ।
യത്തദവ്യക്തമജരമചിന്ത്യമജമവ്യയം ॥ 234.63 ॥

അനിർദേശ്യമരൂപം ച പാണിപാദാദ്യസംയുതം ।
വിത്തം സർവഗതം നിത്യം ഭൂതയോനിമകാരണം ॥ 234.64 ॥

വ്യാപ്യം വ്യാപ്യം യതഃ സർവം തദ്വൈ പശ്യന്തി സൂരയഃ ।
തദ്ബ്രഹ്മ പരമം ധാമ തദ്വ്യേയം മോക്ഷകാങ്ക്ഷിഭിഃ ॥. 234.65 ॥

ശ്രുതിവാക്യോദിതം സൂക്ഷ്മം തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദം ।
ഉത്പത്തിം പ്രലയം ചൈവ ഭൂതാനാമഗതിം ഗതിം ॥ 234.66 ॥

വേത്തി വിദ്യാമവിദ്യാം ച സ വാച്യോ ഭഗവാനിതി ।
ജ്ഞാനശക്തിബലവൈശ്വര്യവീര്യതേജാംസ്യശേഷതഃ ॥ 234.67 ॥

ഭഗവച്ഛബ്ദവാച്യാനി ച സ വാച്യോ ഭഗവാനിതി ।
ജ്ഞാനശക്തിബലൈശ്വര്യവീര്യതേജാംസ്യശേഷതഃ ॥ 234.68 ॥

ഭൂതേഷു ച സ സർവാത്മാ വാസുദേവസ്തതഃ സ്മൃതഃ ।
ഉവാചേദം മഹർഷിഭ്യഃ പുരാ പൃഷ്ടഃ പ്രജാപതിഃ ॥ 234.69 ॥

നാമാവ്യാഖ്യാമനന്തസ്യ വാസുദേവസ്യ തത്ത്വതഃ ।
ഭൂതേഷു വസതേ യോഽന്തർവസന്ത്യത്ര ച താനി യത് ॥

ധാതാ വിധാതാ ജഗതാം വാസുദേവസ്തതഃ പ്രഭുഃ ॥ 234.70 ॥

സസർവഭൂതപ്രകൃതിർഗുണാംശ്ച, ദോഷാംശ്ച സർവാൻസ(ന)ഗുണോ ഹ്യതീതഃ ।
അതീതസർവാവരണോഽഖിലാത്മാ, തേനാഽഽവൃതം യദ്ഭവനാന്തരാലം ॥ 234.71 ॥

സമസ്തകല്യാണഗുണാത്മകോ ഹി, സ്വശക്തിലേശാദൃതഭൂതസർഗഃ ।
ഇച്ഛാഗൃഹീതാഭിമതോരുദേഹഃ, സംസാധിതാശേഷജഗദ്ധിതോഽസൗ ॥ 234.72 ॥

തേജോബലൈശ്വര്യമഹാവരോധഃ, സ്വവീര്യശക്ത്യാദിഗുണൈകരാശിഃ ।
പരഃ പരാണാം സകലാ ന യത്ര, ക്ലേശാദയഃ സന്തി പരാപരേശേ ॥ 234.73 ॥

സ ഈശ്വരോ വ്യഷ്ടിസമഷ്ടിരൂപോഽവ്യക്തസ്വരൂപഃ പ്രകടസ്വരൂപഃ ।
സർവേശ്വരഃ സർവദൃക്സർവവേത്താ, സമസ്തശക്തിഃ പരമേശ്വരാഖ്യഃ ॥ 234.74 ॥

സഞ്ജ്ഞായതേ യേന തദസ്തദോഷം ശുദ്ധം പരം നിർമലമേകരൂപം ।
സന്ദൃശ്യതേ വാഽഽപ്യഥ ഗമ്യതേ വാ,തജ്ജ്ഞാനമജ്ഞാനമതോഽന്യദുക്തം ॥ 234.75 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസർഷിസംവാദ ആത്യന്തികലയനിരൂപണം നാമ
ചതുസ്ത്രിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 234 ॥

അധ്യായഃ 235 (127)
യോഗാഭ്യാസനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
ഇദാനീം ബ്രൂഹി യോഗം ച ദുഃഖസംയോഗഭേഷജം ।
യം വിദിത്വാഽവ്യയം തത്ര യുഞ്ജാമഃ പുരുഷോത്തമം ॥ 235.1 ॥

ശ്രുത്വാ സ വചനം തേഷാം കുഷ്ണദ്വൈപായനസ്തദാ ।
അബ്രവീത്പരമപ്രീതോ യോഗീ യോഗവിദാം വരഃ ॥ 235.2 ॥

യോഗം വക്ഷ്യാമി ഭോ വിപ്രാഃ ശൃണുധ്വം ഭവനാശനം ।
യമഭ്യസ്യാഽഽപ്നു യാദ്യോഗീ മോക്ഷം പരമദുർലഭം ॥ 235.3 ॥

ശ്രുത്വാഽഽദൗ യോഗശാസ്ത്രാണി ഗുരുമാരാധ്യ ഭക്തിതഃ ।
ഇതിഹാസം പുരാണം ച വേദാംശ്ചൈവ വിചക്ഷണഃ ॥ 235.4 ।
ആഹാരം യോഗദോഷാംശ്ച ദേശകാലം ച ബുദ്ധിമാൻ ।
ജ്ഞാത്വാ സമഭ്യസേദ്യോഗം നിർദ്വദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ ॥ 235.5 ॥

ഭുഞ്ജൻസക്തും യവാഗൂം ച തക്രമൂലഫലം പയഃ ।
യാവകം കണപിണ്യാകമാഹാരം യോഗസാധനം ॥ 235.6 ॥

ന മനോവികലേ ധ്മാതേ ന ശ്രാന്തേ ക്ഷുധിതേ തഥാ ।
ന ദ്വന്ദ്വേ ന ച ശീതേ ച ന ചോഷ്ണേ നാനിലാത്മകേ ॥ 235.7 ॥

സശബ്ദേ ന ജലാഭ്യാസേ ജീർണഗോഷ്ഠേ ചതുഷ്പഥേ ।
സരീസൃപേ ശ്മശാനേ ച ന നദ്യന്തേഽഗ്നിസംനിധൗ ॥ 235.8 ॥

ന ചൈത്യേ ന ച വൽമീകേ സഭയേ കൂപസംനിധൈ ।
ന ശുഷ്കപർണനിചയേ യോഗം യുഞ്ജീത കർഹിചിത് ॥ 235.9 ॥

ദേശാനേതാനനാദൃത്യ മൂഢത്വാദ്യോ യുനക്തി വൈ ।
പ്രവക്ഷ്യേ തസ്യ യേ ദോഷാ ജായന്തേ വിഘ്നകാരകാഃ ॥ 235.10 ॥

ബാധിര്യം ജഡതാ ലോപഃ സ്മൃതേർമൂകത്വമന്ധതാ ।
ജ്വരശ്ച ജായതേ സദ്യസ്തദ്വദജ്ഞാനസംഭവഃ ॥ 235.11 ॥

തസ്മാത്സർവാത്മനാ കാര്യാ രക്ഷാ യോഗവിദാ സദാ ।
ധർമാർഥകാമമോക്ഷണാം ശരീരം സാധനം യതഃ ॥ 235.12 ॥

ആശ്രമേ വിജനേ ഗുഹ്യേ നിഃശബ്ദേ നിർഭയേ നഗേ ।
ശൂന്യാഗാരേ ശുചൗരമ്യേ ചൈകാന്തേ ദേവതാലയേ ॥ 235.13 ॥

രജന്യാഃ പശ്ചിമേ യാമേ പൂർവേ ച സുസമാഹിതഃ ।
പൂർവാഹ്ണേ മധ്യമേ ചാഹ്നി യുക്താഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 235.14 ॥

ആസീനഃ പ്രാങ്മുഖോ രമ്യ ആസനേ സുഖനിശ്ചലേ ।
നാതിനീചേ ന ചോച്ഛ്രിതേ നിസ്പൃഹഃ സത്യവാക്ഷുചിഃ ॥ 235.15 ॥

യുക്തനിദ്രോ ജിതക്രോധഃ സർവഭൂതഹിതേ രതഃ ।
സർവദ്വന്ദ്വസഹോ ധീരഃ സമകായാംഘ്രിമസ്തകഃ ॥ 235.16 ॥

നാഭൗ നിധായ ഹസ്തൗ ദ്വൗ ശാന്തഃ പദ്മാസനേ സ്ഥിതഃ ।
സംസ്ഥാപ്യ ദൃഷ്ടിം നാസാഗ്രേ പ്രാണാനായമ്യ വാഗ്യതഃ ॥ 235.17 ॥

സമാഹൃത്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം മനസാ ഹൃദയേ മുനിഃ ।
പ്രണവം ദീർഘമുദ്യമ്യ സംവൃതാസ്യഃ സുനിശ്ചലഃ ॥ 235.18 ॥

രജസാ തമസോ വൃത്തിം സത്ത്വേന രജസസ്തഥാ ।
സഞ്ഛാദ്യ നിർമലം ശാന്തേ സ്ഥിതഃ സംവൃതലോചനഃ ॥ 235.19 ॥

ഹൃത്പദ്മകോടരേ ലീനം സർവവ്യാപി നിരഞ്ജനം ।
യുഞ്ജീത ശാന്തേ സ്ഥിതഃ സംവൃതലോചനഃ ॥ 235.20 ॥

കരണേന്ദ്രിയഭൂതാനി ക്ഷേത്രജ്ഞേ പ്രഥമം ന്യസേത് ।
ക്ഷേത്രജ്ഞശ്ച പരേ യോജ്യസ്തതോ യുഞ്ജതി യോഗവിത് ॥ 235.21 ॥

മനോ യസ്യാന്തമഭ്യേതി പരമാത്മനി ചഞ്ചലം ।
സന്ത്യജ്യ വിഷയാംസ്തസ്യ യോഗസിദ്ധിഃ പ്രകാശിതാ ॥ 235.22 ॥

യദാ നിർവിഷയം ചിത്തം പരേ ബ്രഹ്മണി ലീയതേ ।
സമാധൗ യോഗയുക്തസ്യ തദാഽഭ്യേതി പരം പദം ॥ 235.23 ॥

അസംസക്തം യദാ ചിത്തം യോഗിനഃ സർവകർമസു ।
ഭവത്യാനന്ദമാസാദ്യ തദാ നിർവാണമൃച്ഛതി ॥ 235.24 ॥

ശുദ്ധം ധാമത്രയാതീതം തുര്യാഖ്യം പുരുഷോത്തമം ।
പ്രാപ്യ യോഗബലാദ്യോഗീ മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ ॥ 235.25 ॥

നിഃസ്പൃഹഃ സർവകാമേഭ്യഃ സർവത്ര പ്രിയദർശനഃ ।
സർവത്രാനിത്യബുദ്ധിസ്തു യോഗീ മുച്യേത നാന്യഥാ ॥ 235.26 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി ന സേവേന വൈരാഗ്യേണ ച യോഗവിത് ।
സദാ ചാഭ്യാസയോഗേന മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ ॥ 235.27 ॥

ന ച പദ്മാസനാദ്യോഗോ ന നാസാഗ്രനിരീക്ഷണാത് ।
മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ച സംയോഗോ യോഗ ഉച്യതേ ॥ 235.28 ॥

ഏവം മയാ മുനിശ്രേഷ്ഠാ യോഗഃ പ്രോക്തോ വിമുക്തിദഃ ।
സംസാരമോക്ഷഹേതുശ്ച കിമന്യച്ഛ്രോതുമിച്ഛഥ ॥ 235.29 ॥

ലോമഹർഷണ ഉവാച
ശ്രുത്വാ തേ വചനം തസ്യ സാധു സാധ്വിതി ചാബ്രുവൻ ।
വ്യാസം പ്രശസ്യ സമ്പൂജ്യ പുനഃ പ്രഷ്ടും സമുദ്യതാഃ ॥ 235.30 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസർഷിസംവാദേ യോഗാഭ്യാസനിരൂപണം നാമ
പഞ്ചത്രിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 235 ॥

അധ്യായഃ 236 (128)
സാംഖ്യയോഗനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
തവ വക്ത്രാബ്ധിസംഭൂതമമൃതം വാങ്മയം മുനേ ।
പിബതാം നോ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ന നൃപ്തിരിഹ ദൃശ്യതേ ॥ 236.1 ॥

തസ്മാദ്യോഗം മുനേ ബ്രൂഹി വിസ്തരേണ വിമുക്തിദം ।
സാംഖ്യം ച ദ്വിപദാം ശ്രേഷ്ഠ ശ്രോതുമിച്ഛാമഹേ വയം ॥ 236.2 ॥

പ്രജ്ഞാവാഞ്ശ്രോത്രിയോ യജ്വാ ഖ്യാതഃ പ്രാജ്ഞോഽനസൂയകഃ ।
സത്യധർമമതിർബ്രഹ്മൻകഥം ബ്രഹ്മാധിഗച്ഛതി ॥ 236.3 ॥

തപസാ ബ്രഹ്മചര്യേണ സർവത്യാഗേന മേധയാ ।
സാംഖ്യേ വാ യദി വാ യോഗ ഏതത്പൃഷ്ടോ വദസ്വ നഃ ॥ 236.4 ॥

മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ച യഥൈകാഗയ്രമവാപ്യതേ ।
യേനോപായേന പുരുഷസ്തത്ത്വം വ്യാഖ്യാതുമർഹസി ॥ 236.5 ॥

വ്യാസ ഉവാച
നാന്യത്ര ജ്ഞാനതപസോർനാന്യത്രേന്ദ്രിയനിഗ്രഹാത് ।
നാന്യത്ര സർവസന്ത്യാഗാത്സിദ്ധിം വിന്ദതി കശ്ചന ॥ 236.6 ॥

മഹാഭൂതാനി സർവാണി പൂർവസൃഷ്ടിഃ സ്വയംഭുവഃ ।
ഭൂയിഷ്ഠം പ്രാണഭൃദ്ഗ്രാമേ നിവിഷ്ടാനി ശരീരിഷു ॥ 236.7 ॥

ഭൂമേർദേഹോ ജലാത്സ്നേഹോ ജ്യോതിഷശ്ചക്ഷുഷീ സ്മൃതേ ।
പ്രാണാപാനാശ്രയോ വായുഃകോഷ്ഠാകാശം ശരീരിണാം ॥ 236.8 ॥

ക്രാന്തൗ വിഷ്ണുർബലേ ശക്രഃ കോഷ്ഠേഽഗ്നിർഭോക്തുമിച്ഛതി ।
കർണയോഃ പ്രദിശഃ ശ്രോത്രേ ജിഹ്വായാം വാക്സരസ്വതീ ॥ 236.9 ॥

കർണൗ ത്വക്ചക്ഷുഷീ ജിഹ്വാ നാസികാ ചൈവ പഞ്ചമീ ।
ദശ താനീന്ദ്രിയോക്താനി ദ്വാരാണ്യാഹാരസിദ്ധയേ ॥ 236.10 ॥

ശബ്ദസ്പർശൗ തഥാ രൂപം രസം ഗന്ധം ച പഞ്ചമം ।
ഇന്ദ്രിയാർഥാൻപൃഥഗ്വിദ്യാദിന്ദ്രിയേഭ്യസ്തു നിത്യദാ ॥ 236.11 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി മനോ യുങ്ക്തേ അവശ്യാ(ശാ)നിവ രാജിനഃ(ലഃ) ।
മനശ്ചാപി സദാ യുങ്ക്തേ ഭൂതാത്മാ ഹൃദയാശ്രിതഃ ॥ 236.12 ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം തഥൈവൈഷാം സർവേഷാമീശ്വരം മനഃ ।
നിയമേ ച വിസർഗേ ച ഭൂതാത്മാ മനസസ്തഥാ ॥ 236.13 ॥

ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാർഥശ്ച സ്വഭാവശ്ചേതനാ മനഃ ।
പ്രാണാപാനൗ ച ജീവശ്ച നിത്യം ദേഹേഷു ദേഹിനാം ॥ 236.14 ॥

ആശ്രയോ നാസ്തി സത്ത്വസ്യ ഗുണശബ്ദോ ന ചേതനാഃ ।
സത്ത്വം ഹി തേജഃ സൃജതി ന ഗുണാന്വൈ കഥഞ്ചന ॥ 236.15 ॥

ഏവം സപ്തദശം ദേഹം വൃതം ഷോഡശഭിർഗുണൈഃ ।
മനീഷീ മനസാ വിപ്രാഃ പശ്യത്യാത്മാനമാത്മനി ॥ 236.16 ॥

ന ഹ്യം ചക്ഷുഷാ ദുശ്യോ ന ച സർവൈരപീന്ദ്രിയൈഃ ।
മനസാ തു പ്രദീപ്തേന മഹാനാത്മാ പ്രകശതേ ॥ 236.17 ॥

അശബ്ദസ്പർശരൂപം തച്ച(ച്ചാ)രസാഗന്ധമവ്യയം ।
അശരീരം ശരീരേ സ്വേ നിരീക്ഷേത നിരിന്ദ്രിയം ॥ 236.18 ॥

അവ്യക്തം സർവദേഹേഷു മർത്യേഷു പരമാർചിതം ।
യോഽനുപശ്യതി സ പ്രേത്യ കൽപതേ ബ്രഹ്മഭൂയതഃ ॥ 236.19 ॥

വിദ്യാവിനയസമ്പന്നബ്രാഹ്മണേ ഗവി ഹസ്തിനി ।
ശുനി ചൈവ ശ്വപാകേ ച പണ്ഡിതാഃ സമദർശിനഃ ॥ 236.20 ॥

സ ഹി സർവേഷു ഭൂതേഷു ജംഗമേഷു ധ്രുവേഷു ച ।
വസത്യേകോ മഹാനാത്മാ യേന സർവമിദം തതം ॥ 236.21 ॥

സർവഭൂതേഷു ചാഽഽത്മാനം സർവഭൂതാനി ചാഽഽത്മനി ।
യദാ പശ്യതി ഭൂതാത്മാ ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ തദാ ॥ 236.22 ॥

യാവാനാത്മനി വേദാഽഽത്മാ താവാനാത്മാ പരാത്മനി ।
യ ഏവം സതതം വേദ സോഽമൃതത്വായ കൽപതേ ॥ 236.23 ॥

സർവഭൂതാത്മഭൂതസ്യ സർവഭൂതഹിതസ്യ ച ।
ദേവാപി മാർഗേ മുഹ്യന്തി അപദസ്യ പദൈഷിണഃ ॥ 236.24 ॥

ശകുന്താനാമിവാഽഽകാശേ മത്സ്യാനാമിവ ചോദകേ ।
യഥാ ഗതിർന ദൃശ്യേന തഥാ ജ്ഞാനവിദാം ഗതിഃ ॥ 236.25 ॥

കാലഃ പചതി ഭൂതാനി സർവാണ്യേവാഽഽത്മനാഽഽത്മനി ।
യസ്മിസ്തു പച്യതേ കാലസ്തന്ന വേദേഹ കശ്ചന ॥ 236.26 ॥

ന തദുർധ്വം ന തിര്യക്ച നാധോ ന ച പുനഃ പുനഃ ।
ന മധ്യേ പ്രതിഗൃഹ്ണീതേ നൈവ കിഞ്ചിന്ന കശ്ചന ॥ 236.27 ॥

സർവേ തത്സ്ഥാ ഇമേ ലോകാ ബാഹ്യമേഷാം ന കിഞ്ചന ।
യദ്യപ്യഗ്രേ സമാഗച്ഛേദ്യതാ ബാണോ ഗുണച്യുതഃ ॥ 236.28 ॥

നൈവാന്തം കാരണസ്യേയാദ്യദ്യപി സ്യാന്മനോജവഃ ।
തസ്മാത്സൂക്ഷ്മതരം നാസ്തി നാസ്തി സ്ഥൂലതരം തഥാ ॥ 236.29 ॥

സർവതഃ പാണിപാദം തത്സർവതോഽക്ഷിശിരോമുഖം ।
സർവതഃശ്രുതിമല്ലോകേ സർവമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ॥ 236.30 ॥

തദേവാണോരണുതരം തന്മഹദ്ഭ്യോ മഹത്തരം ।
തദന്തഃ സർവഭൂതാനാം ധ്രുവം തിഷ്ഠന്ന ദൃശ്യതേ ॥ 236.31 ॥

അക്ഷരം ച ക്ഷരം ചൈവ ദ്വേധാ ഭാവോഽയമാത്മനഃ ।
ക്ഷകഃ സർവേഷു ഭൂതേഷു ദിവ്യം ത്വമൃതമക്ഷരം ॥ 236.32 ॥

നവദ്വാരം പുരം കൃത്വാ ഹംസോ ഹി നിയതോ വശീ ।
ഈദൃശഃ സർവഭൂതസ്യ സ്ഥാവരസ്യ ചരസ്യ ച ॥ 236.33 ॥

ഹാനേനാഭിവികൽപാനാം നരാണാം സഞ്ചയേന ച ।
ശരീരാണാമജസ്യാഽഽഹുർഹംസത്വം പാരദർശിനഃ ॥ 236.34 ॥

ഹംസോക്തം ച ക്ഷരം ചൈവ കൂടസ്ഥം യത്തദക്ഷരം ।
തദ്വിദ്വാനക്ഷരം പ്രാപ്യ ജഹാതി പ്രാണജന്മനീ ॥ 236.35 ॥

വ്യാസ ഉവാച
ഭവതാം പൃച്ഛതാം വിപ്രാ യഥാവദിഹ തത്ത്വതഃ ।
സാംഖ്യം ജ്ഞാനേന സംയുക്തം തദേതത്കീർതിതം മയാ ॥ 236.36 ॥

യോഗകൃത്യം തു ഭോ വിപ്രാഃ കീർതയിഷ്യാമ്യതഃ പരം ।
ഏകത്വം ബുദ്ധിമനസോരിന്ദ്രിയാണാം ച സർവശഃ ॥ 236.37 ॥

ആത്മനോ വ്യാപിനോ ജ്ഞാനം ജ്ഞാനമേതദത്തുമം ।
തദേതദുപശാന്തേന ദാന്തേനാധ്യാത്മശീലിനാ ॥ 236.38 ॥

ആത്മാരാമേണ ബുദ്ധേന ബോദ്ധവ്യം ശുചികർമണാ ।
യോഗദോഷാൻസമുച്ഛിദ്യ പഞ്ച യാൻകവയോ വിദുഃ ॥ 236.39 ॥

കാമം ക്രോദം ച ലോഭം ച ഭയം സ്വപ്നം പഞ്ചമം ।
ക്രോധം ശമേന ജയതി കാമം സങ്കൽപവർജനാത് ॥ 236.40 ॥

സത്ത്വസംസേവനാദ്ധീരോ നിദ്രാമുച്ഛേത്തുമർഹതി ।
ധൃത്യാ ശിശ്നോദരം രക്ഷേത്പാണിപാദം ച ചക്ഷുഷാ ॥ 236.41 ॥

ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ച മനസാ മനോ വാചം ച കർമണാ ।
അപ്രമാദാദ്ഭയം ജഹ്യദ്ദംഭം പ്രാജ്ഞോപസേവനാത് ॥ 236.42 ॥

ഏവമേതാന്യോഗദോഷാഞ്ജയേന്നിത്യമതന്ദ്രിതഃ ।
അഗ്നീംശ്ച ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാഥ ദേവതാഃ പ്രണമേത്സദാ ॥ 236.43 ॥

വർജയേദുദ്ധതാം വാചം ഹിംസായുക്താം മനോനുഗാം ।
ബ്രഹ്മതേജോമയം ശുക്രം യസ്യ സർവമിദം ജഗത് ॥ 236.44 ॥

ഏതസ്യ ഭൂതഭൂതസ്യ ദൃഷ്ടം സ്ഥാവരജംഗമം ।
ധ്യായനമധ്യയനം ദാനം സത്യം ഹ്രീരാർജവം ക്ഷമാ ॥ 236.45 ॥

ശൗചം ചൈവാഽഽത്മനഃ ശുദ്ധിരിന്ദ്രയാണാം ച നിഗ്രഹഃ ।
ഏതൈർവിവർഘതേ തേജഃ പാപ്മാനം ചാപകർഷതി ॥ 236.46 ॥

സമഃ സർവേഷു ഭൂതേഷു ലഭ്യാലഭ്യേന വർതയൻ
ധൂതപാപ്മാ തു തേജസ്വീ ലഘ്വാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 236.47 ॥

താമത്രധൗ വശേ കൃത്വാ നിഷേവേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദം ।
മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ച കൃത്വൈകാഗ്രയം സമാഹിതഃ ॥ 236.48 ॥

പൂർവരാത്രേ പരാർധേ ച ധാരയേന്മന ആത്മനഃ ।
ജന്തോഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയസ്യാസ്യ യദ്യേകം ക്ലിന്നമിന്ദ്രിയം ॥ 236.49 ॥

തതോഽസ്യ സ്രവതി പ്രജ്ഞാ ഗിരേഃ പാദാദിവോദകം ।
മനസഃ പൂർവമാദദ്യാത്കൂർമാണാമിവ മത്സ്യഹാ ॥ 236.50 ॥

തതഃ ശ്രോത്രം തതശ്ചക്ഷുർജിഹ്വാ ഘ്രാണം ച യോഗവിത് ।
തത ഏതാനി സംയമ്യ മനസി സ്ഥാപയേദ്യദി ॥ 236.51 ॥

തഥൈവാപോഹ്യ സങ്കൽപാന്മനോ ഹ്യാത്മനി ധാരയേത് ।
പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി മനസി ഹൃദി സംസ്ഥാപയേദ്യദി ॥ 236.52 ॥

യദൈതാന്യവതിഷ്ഠന്തേ മനഃ ഷഷ്ഠാനി ചാഽഽത്മനി ।
പ്രസീദന്തി ച സംസ്ഥായാം തദാ ബ്രഹ്മ പ്രകാശതേ ॥ 236.53 ॥

വിധൂമ ഇവ ദീപ്താർചിരാഗത്യ ഇവ ദീപ്തിമാൻ ।
വൈദ്യുതോഽഗ്നിരിവാഽഽകാശേ പശ്യന്ത്യാത്മാനമാത്മനി ॥ 236.54 ॥

സർവ തത്ര തു സർവത്ര വ്യാപകത്വാച്ച ദൃശ്യതേ ।
തം പശ്യന്തി മഹാത്മാനോ ബ്രാഹ്മണാ യേ മനീഷിണഃ ॥ 236.55 ॥

ധൃതിമന്തോ മഹാപ്രാജ്ഞാഃ സർവഭൂതഹിതേ രതാഃ ।
ഏവം പരിമിതം കാലമാചരൻസംശിതവ്രതഃ ॥ 236.56 ॥

ആസീനോ ഹി രഹസ്യേകോ ഗച്ഛേദക്ഷരസാമ്യതാം ।
പ്രമോഹോ ഭ്രമ ആവർതോ ഘ്രാണം ശ്രവണദർശനേ ॥ 236.57 ॥

അദ്ഭുതാനി രസഃ സ്പർശഃ ശീതോഷ്ണമാരുതാകൃതിഃ ।
പ്രതിഭാനുപസർഗാശ്ച പ്രതിസംഗൃഹ്യ യോഗതഃ ॥ 236.58 ॥

താംസ്തത്ത്വവിദനാദൃത്യ സാമ്യേനൈവ നിവർതയേത് ।
കുര്യാത്പരിചയം യോഗേ ത്രൈലോക്യേ നിയതോ മുനിഃ ॥ 236.59 ॥

ഗിരിശൃംഗേ തഥാ ചൈത്യേ വൃക്ഷമൂലേഷു യോജയേത് ।
സംനിയമ്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം കോഷ്ഠേ ഭാണ്ഡമനാ ഇവ ॥ 236.60 ॥

ഏകാഗ്രം ചിന്തയേന്നിത്യം യോഗാന്നോദ്വിജതേ മനഃ ।
യേനോപയേന ശക്യേത നിയന്തും ചഞ്ചലം മനഃ ॥ 236.61 ॥

തത്ര യുക്തോ നിഷേവേത ന ചൈവ വിചലേത്തതഃ ।
ശൂന്യാഗാരാണി ചൈകാഗ്രോ നിവാസാർഥമുപക്രമേത് ॥ 236.62 ॥

നാതിവ്രജേത്പരം വാചാ കർമണാ മനസാഽപി വാ ।
ഉപേക്ഷകോ യഥാഹാരോ ലബ്ധാലബ്ധസമോ ഭവേത് ॥ 236.63 ॥

യശ്ചൈനമഭിനന്ദേത യശ്ചൈനമഭിവാദയേത് ।
സമസ്തയോശ്ചാപ്യുഭയോർനാഭിധ്യായേച്ഛുഭാശുഭം ॥ 236.64 ॥

ന പ്രഹൃഷ്യേന ലാഭേഷു നാലാഭേഷു ച ചിന്തയേത് ।
സമഃ സർവേഷു ഭൂതേഷു സധർമാ മാതരിശ്വനഃ ॥ 236.65 ॥

ഏവം സ്വസ്ഥാത്മനഃ സാധോഃ സർവത്ര സമദർശിനഃ ।
ഷൺമാസാന്നിത്യയുക്തസ്യ ശബ്ദബ്രഹ്മഭിവർതതേ ॥ 236.66 ॥

വേദനാർതാൻപരാന്ദൃഷ്ട്വാ സമലഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ ।
ഏവം തു നിരതോ മാർഗം വിരമേന്ന വിമീഹിതഃ ॥ 236.67 ॥

അപി വർണാവകൃഷ്ടസ്തു നാരീ വാ ധർമകാങ്ക്ഷിണീ ।
താവപ്യേതേന മാർഗേണ ഗച്ഛേതാം പരമാം ഗതിം ॥ 236.68 ॥

അജം പുരാണമജരം സനാതനം, യമിന്ദ്രിയാതിഗമഗോചരം ദ്വിജാഃ ।
അവേക്ഷ്യ ചേമാം പരമേഷ്ഠിസാമ്യതാം, പ്രയാന്ത്യനാവൃത്തിഗതിം മനീഷിണഃ ॥ 236.69 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസർഷിസംവാദേ സാംഖ്യയോഗനിരൂപണം നാമ
പഞ്ചത്രിംശദധികദ്വിശതതമോധ്യായഃ ॥ 236 ॥

അധ്യായഃ 237 (129)
ജ്ഞാനിനാം മോക്ഷപ്രാപ്തിനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
യദ്യേവം വേദവചനം കുരു കർമ ത്യജേതി ച ।
കാം ദിശം വിദ്യയാ യാന്തി കാം ച ഗച്ഛന്തി കർമണാ ॥ 237.1 ॥

ഏതദ്വൈ ശ്രോതുമിച്ഛമസ്തദ്ഭവാൻപ്രബ്രവീതു നഃ ।
ഏതദന്യോന്യവൈരൂപ്യം വർതതേ പ്രതികൂലതഃ ॥ 237.2 ॥

വ്യാസ ഉവാച
ശൃണുധ്വം മുനിശാർദൂലാ യത്പൃച്ഛധ്വം സമാസതഃ ।
കർമവിദ്യാമയൗ ചൗഭൗ വ്യാഖ്യാസ്യാമി ക്ഷരാക്ഷരൗ ॥ 237.3 ॥

യാം ദിശം വിദ്യയാ യാന്തി യാം ഗച്ഛന്തി ച കർമണാ ।
ശൃണുധ്വം സാമ്പ്രതം വിപ്രാ ഗഹനം ഹ്യേതദുത്തരം ॥ 237.4 ॥

അസ്തി ധർമ ഇതി യുക്തം നാസ്തി തത്രൈവ യോ വദേത് ।
യക്ഷസ്യ സാദൃശ്യമിദം യക്ഷസ്യേദം ഭവേദഥ ॥ 237.5 ॥

ദ്വാവിമാവഥ പന്ഥാനൗ യത്ര വേദാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ ।
പ്രവൃത്തിലക്ഷണോ ധർമോ നിവൃത്തോ വാ വിഭാഷിതഃ ॥ 237.6 ॥

കർമണാ ബധ്യതേ ജന്തുർവിദ്യയാ ച വിമുച്യതേ ।
തസ്മാത്കർമ ന കുർവന്തി യതയഃ പാരദർശിനഃ ॥ 237.7 ॥

കർമണാ ജായതേ പ്രേത്യ മൂർതിമാൻഷോഡശാത്മകഃ ।
വിദ്യയാ ജായതേ നിത്യമവ്യക്തം ഹ്യക്ഷരാത്മകം ॥ 237.8 ॥

കർമ ത്വേകേ പ്രശംസന്തി സ്വൽപബുദ്ധിരതാ നരാഃ ।
തേന തേ ദേഹജാലേന രമയന്ത ഉപാസതേ ॥ 237.9 ॥

യേ തു ബുദ്ധിം പരാം പ്രാപ്താ ധർമനൈപുണ്യദർശിനഃ ।
ന തേ കർമ പ്രശംസന്തി കൂപം നദ്യാം പിബന്നിവഃ ॥ 237.10 ॥

കർമണാം ഫലമാപ്നോതി സുഖദുഃഖേ ഭവാഭവൗ ।
വിദ്യയാ തദവാപ്നോതി യത്ര ഗത്വാ ന ശോചതി ॥ 237.11 ॥

ന മ്രിയതേ യത്ര ഗത്വാ യത്ര ഗത്വാ ന ജായതേ ।
ന ജീര്യതേ യത്ര ഗത്വാ യത്ര ഗത്വാ ന വർധതേ ॥ 237.12 ॥

യത്ര തദ്ബ്രഹ്മ പരമമവ്യക്തമചലം ധ്രുവം ।
അവ്യാകൃതമനായാമമമൃതം ചാധിയോഗവിത് ॥ 237.13 ॥

ദ്വന്ദ്വൈർന യത്ര ബാധ്യന്തേ മാനസേന ച കർമണാ ।
സമാഃ സർവത്ര മൈത്രാശ്ച സർവഭൂതഹിതേ രതാഃ ॥ 237.14 ॥

വിദ്യാമയോഽന്യഃ പുരുഷോ ദ്വിജാഃ കർമമയോഽപരഃ ।
വിപ്രാശ്ചന്ദ്രസമസ്പർശഃ സൂക്ഷ്മയാ കലയാ സ്ഥിതഃ ॥ 237.15 ॥

തദേതദൃഷിണാ പ്രോക്തം വിസ്തരേണാനുഗീയതേ ।
ന വക്തും ശക്യതേ ദ്രഷ്ടും ചക്രതന്തുമിവാംബരേ ॥ 237.16 ॥

ഏകാദശവികാരാത്മാ കലാസംഭാരസംഭൃതഃ ।
മൂർതിമാനിതി തം വിദ്യാദ്വിപ്രാഃ കർമഗുണാത്മകം ॥ 237.17 ॥

ദേവോ യഃ സംശ്രിതസ്തസ്മിൻബുദ്ധീന്ദുരിവ പുഷ്കരേ ।
ക്ഷേത്രജ്ഞം തം വിജാനീയാന്നിത്യം യോഗജിതാത്മകം ॥ 237.18 ॥

തമോ രജശ്ച സത്ത്വം ച ജ്ഞേയം ജീവഗുണാത്മകം ।
ജീവമാത്മഗുണം വിദ്യാദാത്മാനം പരമാത്മനഃ ॥ 237.19 ॥

സചേതനം ജീവഗുണം വദന്തി, സ ചേഷ്ടതേ ജീവഗുണം ച സർവം ।
തതഃ പരം ക്ഷേത്രവിദോ വദന്തി, പ്രകൽപയന്തോ ഭുവനാനി സപ്ത ॥ 237.20 ॥

വ്യാസ ഉവാച
പ്രകൃത്യാസ്തു വികാരാ യേ ക്ഷേത്രജ്ഞാസ്തേ പരിശ്രുതാഃ ।
തേ ചൈനം ന പ്രജാനന്തി ന ജാനാതി സ താനപി ॥ 237.21 ॥

തൈശ്ചൈവ കുരുതേ കാര്യം മനഃ ഷഷ്ഠൈരിഹേന്ദ്രിയൈഃ ।
സുദാന്തൈരിവ സംയന്താ ദൃഢഃ പരമവാജിഭിഃ ॥ 237.22 ॥

ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരാ ഹ്യർഥാ അർഥേഭ്യഃ പരമം മനഃ ।
മനസസ്തു പരാ ബുദ്ധിർബുദ്ധേരാത്മാ മഹാൻപരഃ ॥ 237.23 ॥

മഹതഃ പരമവ്യക്തമവ്യക്താത്പരതോഽമൃതം ।
അമൃതാന്ന പരം കിഞ്ചിത്സാ കാഷ്ഠാ പരമാ ഗതിഃ ॥ 237.24 ॥

ഏവം സർവേഷു ഭൂതേഷു ഗൂഢാത്മാ ന പ്രകാശതേ ।
ദൃശ്യതേ ത്വഗയ്രയാ ബുദ്ധ്യാ സൂക്ഷ്മയാ സൂക്ഷ്മദർശിഭിഃ ॥ 237.25 ॥

അന്തരാത്മനി സംലീയ മനഃഷഷ്ഠാനി മേധയാ ।
ഇന്ദ്രിയൈരിന്ദ്രിയാർഥാംശ്ച ബഹുചിത്തമചിന്തയൻ ॥ 237.26 ॥

ധ്യാനേഽപി പരമം കൃത്വാ വിദ്യാസമ്പാദിതം മനഃ ।
അനീശ്വരഃ പ്രശാന്താത്മാ തതോ ഗച്ഛേത്പരം പദം ॥ 237.27 ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം തു സർവേഷാം വശ്യാത്മാ ചലിതസ്മൃതിഃ ।
ആത്മനഃ സമ്പ്രദാനേന മർത്യോ മൃത്യുമുപാശ്നുതേ ॥ 237.28 ॥

വിഹത്യ സർവസങ്കൽപാൻസത്ത്വേ ചിത്തം നിവേശയേത് ।
സത്ത്വേ ചിത്തം സമാവേശ്യ തതഃ കാലഞ്ജരോ ഭവേത് ॥ 237.29 ॥

ചിത്തപ്രസാദേന യതിർജഹാതീഹ ശുഭാശുഭം ।
പ്രസന്നാത്മാഽഽത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമത്യന്തമശ്നുതേ ॥ 237.30 ॥

ലക്ഷണം തു പ്രസാദസ്യ യഥാ സ്വപ്നേ സുഖം ഭവേത് ।
നിർവാതേ വാ യഥാ ദീപോ ദീപ്യമാനോ ന കമ്പതേ ॥ 237.31 ॥

ഏവം പൂർവാപരേ രാത്രേ യുഞ്ജന്നാത്മാനമാത്മനാ ।
ലഘ്വാഹാരോ വിശുദ്ധാത്മാ പശ്യത്യാത്മാനമാത്മനി ॥ 237.32 ॥

രഹസ്യം സർവവേദാനാമനൈതിഹ്യമനാഗമം ।
ആത്മപ്രത്യായകം ശാസ്ത്രമിദം പുത്രാനുശാസനം ॥ 237.33 ॥

ധർമാഖ്യാനേഷു സർവേഷു സത്യാഖ്യാനേഷു യദ്വസു ।
ദശവർഷസഹസ്രാണി നിർമഥ്യാമൃതമുദ്ധൃതം ॥ 237.34 ॥

നവനീതം യഥാ ദധ്നഃ കാഷ്ഠാദഗ്നിര്യഥൈവ ച ।
തഥൈവ വിദുഷാം ജ്ഞാനം മുക്തിഹേതോഃ സമുദ്ധൃതം ॥ 237.35 ॥

സ്നാതകാനാമിദം ശാസ്ത്രം വാച്യം പുത്രാനുശാസനം ।
തദിദം നാപ്രശാന്തായ നാദാന്തായ തപസ്വിനേ ॥ 237.36 ॥

നാവേദവിദുഷേ വാച്യം തഥാ നാനുഗതായ ച ।
നാസൂയകായാനൃജവേ ന ചാനിർദിഷ്ടകാരിണേ ॥ 237.37 ॥

ന തർകശാസ്ത്രദഗ്ധായ തഥൈവ പിശുനായ ച ।
ശ്ലാഘിനേ ശ്ലാഘനീയായ പ്രശാന്തായ തപസ്വിനേ ॥ 237.38 ॥

ഇദം പ്രിയായ പുത്രായ ശിഷ്യായാനുഗതായ തു ।
രഹസ്യധർമം വക്തവ്യം നാന്യസ്മൈ തു കഥഞ്ചന ॥ 237.39 ॥

യദപ്യസ്യ മഹീം ദദ്യാദ്രത്നപൂർണാമിമാം നരഃ ।
ഇതമേവ തതഃ ശ്രേയ ഇതി മന്യേത തത്ത്വവിത് ॥ 237.40 ॥

അതോ ഗുഹ്യതരാർഥം തദധ്യാത്മമതിമാനുഷം ।
യത്തന്മഹർഷിഭിർദുഷ്ടം വേദാന്തേഷു ച ഗീയതേ ॥ 237.41 ॥

തദ്യുഷ്മഭ്യം പ്രയച്ഛാമി യന്മാം പൃച്ഛത സത്തമാഃ ।
യന്മേ മനസി വർതേത യസ്തു വോ ഹൃദി സംശയഃ ॥

ശ്രുതം ഭവദ്ഭിസ്തത്സർവം കിമന്യത്കഥയാമി വഃ ॥ 237.42 ॥

മുനയ ഊചുഃ
അധ്യാത്മം വിസ്തരേണേഹ പുനരേവ വദസ്വ നഃ ।
യദധ്യാത്മം യഥാ വിദ്മോ ഭഗവന്നൃഷിസത്തമ ॥ 237.43 ॥

വ്യാസ ഉവാച
അധ്യാത്മം യദിദം വിപ്രാഃ പുരുഷസ്യേഹ പഠ്യതേ ।
യുഷ്മഭ്യം കഥയിഷ്യാമി തസ്യ വ്യാഖ്യാഽവധാര്യതാം ॥ 237.44 ॥

ഭീമിരാപസ്തഥാ ജ്യോതിർവായുരാകാശമേവ ച ।
മഹാഭൂതാനി യശ്ചൈവ സർവഭൂതേഷു ഭൂതകൃത് ॥ 237.45 ॥

മുനയ ഊചുഃ
ആകാരം തു ഭവേദ്യസ്യ യസ്മിന്ദേഹം ന പശ്യതി ।
ആകാസാദ്യം ശരീരേഷു കഥം തദുപവർണയേത് ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം ഗുണാഃ കേചിത്കഥം താനുപലക്ഷയേത് ॥ 237.46 ॥

വ്യാസ ഉവാച
ഏതദ്വോ വർണയിഷ്യാമി യഥാവദനുദർശനം ।
ശൃണുധ്വം തദിഹൈകാഗ്യ്രാ യഥാതത്ത്വം യഥാ ച തത് ॥ 237.47 ॥

ശബ്ദഃ ശ്രോത്രം തഥാ ഖാനി ത്രയമാകാശലക്ഷണം ।
പ്രാണശ്ചേഷ്ടാ തഥാ സ്പർശ ഏതേ വായുഗുണാസ്ത്രയഃ ॥ 237.48 ॥

രൂപം ചക്ഷുർവിപാകശ്ച ത്രിധാ ജ്യോതിർവിധീയതേ ।
രസോഽഥ രസനം സ്വേദോ ഗുണാസ്ത്വേതേ ത്രയോഽംഭസാം ॥ 237.49 ॥

ഘ്രേയം ഘ്രാണം ശരീരം ച ഭൂമേരേതേ ഗുണാസ്ത്രയഃ ।
ഏതാവാനിന്ദ്രിയഗ്രാമോ വ്യാഖ്യാതഃ പാഞ്ചഭൗതികഃ ॥ 237.50 ॥

വായോഃ സ്പർശോ രസോഽദ്ഭ്യശ്ച ജ്യോതിഷോ രൂപമുച്യതേ ।
ആകാശപ്രഭവഃ ശബ്ദോ ഗന്ധോ ഭൂമിഗുണഃ സ്മൃതഃ ॥ 237.51 ॥

മനോ ബുദ്ധിഃ സ്വഭാവശ്ച ഗുണാ ഏതേ സ്വയോനിജാഃ ।
തേ ഗുണാനതിവർതന്തേ ഗുണേഭ്യഃ പരമാ മതാഃ ॥ 237.52 ॥

യഥാ കുർമ ഇവാംഗാനി പ്രസാര്യ സംനിയച്ഛതി ।
ഏവമേവേന്ദ്രിയഗ്രാമം ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠോ നിയച്ഛതി ॥ 237.53 ॥

യദൂർധ്വം പാദതലയോരവാർകേർദ്വം ച(ഗധശ്ച)പശ്യതി ।
ഏതസ്മിന്നേവ കൃത്യേ സാ വർതതേ ബുദ്ധിരുത്തമാ ॥ 237.54 ॥

ഗുണൈസ്തു നീയതേ ബുദ്ധിർബുദ്ധിരേവേന്ദ്രിയാണ്യപി ।
മനഃഷഷ്ഠാനി സർവാണി ബുദ്ധ്യാ ഭവാത്കുതോ ഗൃണാഃ ॥ 237.55 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി നരൈഃ പഞ്ച ഷഷ്ഠം തന്മന ഉച്യതേ ।
സപ്തമീം ബുദ്ധിമേവാഽഽഹുഃ ക്ഷേത്രജ്ഞം വിദ്ധി ചാഷ്ടമം ॥ 237.56 ॥

ചക്ഷുരാലോകനായൈവ സംശയം കുരുതേ മനഃ ।
ബുദ്ധിരധ്യവസാനായ സാക്ഷീ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഉച്യതേ ॥ 237.57 ॥

രജസ്തമശ്ച സത്ത്വം ച ത്രയ ഏതേ സ്വയോനിജാഃ ।
സമാഃ സർവേഷു ഭൂതേഷു താൻഗുണാനുപലക്ഷയേത് ॥ 237.58 ॥

തത്ര യത്പ്രീതിസംയുക്തം കിഞ്ചിദാത്മനി ലക്ഷയേത് ।
പ്രശാന്തമിവ സംയുക്തം സത്ത്വം തദുപധാരയേത് ॥ 237.59 ॥

യത്തു സന്താപസംയുക്തം കായേ മനസി വാ ഭവേത് ।
പ്രവൃത്തം രജ ഇത്യേവം തത്ര ചാപ്യുപലക്ഷയേത് ॥ 237.60 ॥

യത്തു സംമോഹസംയുക്തമവ്യക്തം വിഷമം ഭവേത് ।
അപ്രതർക്യമവിജ്ഞേയം തമസ്തദുപദാരയേത് ॥ 237.61 ॥

പ്രഹർഷഃ പ്രീതിരാനന്ദം സ്വാമ്യം സ്വസ്ഥാത്മചിത്തതാ ।
അകസ്മാദ്യദി വാ കസ്മാദ്വദന്തി സാത്ത്വികാൻഗുണാൻ ॥ 237.62 ॥

അഭിമാനോ മൃഷാവാദോ ലോഭോ മഹോസ്തഥാ ക്ഷമാ ।
ലിംഗാനി രജസസ്താനി വർതന്തേ ഹേതുതത്ത്വതഃ ॥ 237.63 ॥

തഥാ മോഹഃ പ്രമാദശ്ച തന്ദ്രീ നിന്ദ്രാഽപ്രബോധിതാ ।
കഥഞ്ചിദഭിവർതന്തേ വിജ്ഞേയാസ്താമസാ ഗുണാഃ ॥ 237.64 ॥

മനഃ പ്രസൃജതേ ഭാവം ബുദ്ധിരധ്യവസായിനീ ।
ഹൃദയം പ്രിയമേവേഹ ത്രിവിധാ കർമചോദനാ ॥ 237.65 ॥

ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരാ ഹ്യർഥാ അർഥേഭ്യശ്ച പരം മനഃ ।
മനസസ്തു പരാ ബുദ്ധിർബുദ്ധേരാത്മാ പരഃ സ്മൃതഃ ॥ 237.66 ॥

ബുദ്ധിരാത്മാ മനുഷ്യസ്യ ബുദ്ധിരേവാഽഽമനായികാ ।
യദാ വികുരുതേ ഭാവം തദാ ഭവതി സാ മനഃ ॥ 237.67 ॥

ഇന്ദ്രിയാണാം പൃഥഗ്ഭാവാദ്ബുദ്ധിർവികുരുതേ ഹ്യനു ।
ക്ഷൃണ്വതീ ഭവതി ശ്രോത്രം സ്പൃശതീ സ്പർശ ഉച്യതേ ॥ 237.68 ॥

പശ്യന്തി ച ഭവേദ്ദൃഷ്ടീ രസന്തീ ഭവേത് ।
ജിഘ്രന്തീ ഭവതി ഘ്രാണം ബുദ്ധിർവികുരുതേ പൃഥക് ॥ 237.69 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി തു താന്യാഹുസ്തേഷാം വൃത്ത്യാ വിതിഷ്ഠതി ।
തിഷ്ഠതി പുരുഷേ ബുദ്ധിർബുദ്ധിഭാവവ്യവസ്ഥിതാ ॥ 237.70 ॥

കദാചില്ലഭതേ പ്രീതിം കദാചിദപി ശോചതി ।
ന സുഖേന ന ദുഃഖേന കദാചിദിഹ മുഹ്യതേ ॥ 237.71 ॥

സ്വയം ഭാവാത്മികാ ഭാവാംസ്ത്രീനേതാനതിവർതതേ ।
സരിതാം സാഗരോ ഭർതാ മഹാവേലാമിവോർമിമാൻ ॥ 237.72 ॥

യദാ പ്രാർഥയതേ കിഞ്ചിത്തദാ ഭവതി സാ മനഃ ।
അധിഷ്ഠാനേ ച വൈ ബുദ്ധ്യാ പൃഥഗേതാനി സംസ്മരേത് ॥ 237.73 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി ച മേധ്യാനി വിചേതവ്യാനി കൃത്സ്നശഃ ।
സർവാണ്യേവാനുപൂർവേണ യദ്യദാ ച വിധീയതേ ॥ 237.74 ॥

അഭിഭാഗമനാ ബുദ്ധിർഭാവോ മനസി വർതതേ ।
പ്രവർതമാനസ്തു രജഃ സത്ത്വമപ്യതിവർതതേ ॥ 237.75 ॥

യേ വൈ ഭാവേന വർതന്തേ സർവേഷ്വേതേഷു തേ ത്രിഷു ।
അന്വർഥാൻസമ്പ്രവർതന്തേ രഥനേമിമരാ ഇവ ॥ 237.76 ॥

പ്രദീപാർഥം മനഃ കുര്യാദിന്ദ്രിയൈർബുദ്ധിസത്തമൈഃ ।
നിശ്ചരദ്ഭിര്യഥായോഗമുദാസീനൈര്യദൃച്ഛയാ ॥ 237.77 ॥

ഏവം സ്വഭാവമേവേദമിതി ബുദ്ധ്വാ ന മുഹ്യതി ।
അശോചൻസമ്പ്രഹൃഷ്യംശ്ച നിത്യ വിഗതമത്സരഃ ॥ 237.78 ॥

ന ഹ്യാത്മാ ശക്യതേ ദ്രഷ്ടുമിന്ദ്രിയൈഃ കാമഗോചരൈഃ ।
പ്രവർതമാനൈരനേകൈർകർധദുരൈരകൃതാത്മഭിഃ ॥ 237.79 ॥

തേഷാം തു മനസാ രശ്മീന്യദാ സമ്യങ്നിയച്ഛതി ।
തദാ പ്രകാശതേഽസ്യാഽഽത്മാ ദീപദീപ്താ യഥാഽഽകൃതിഃ ॥ 237.80 ॥

സർവേഷാമേവ ഭൂതാനാം തമസ്യുപഗതേ യഥാ ।
പ്രകാശം ഭവതേ സർവം തഥൈവമുപധാര്യതാം ॥ 237.81 ॥

യഥാ വാരിചരഃ പക്ഷീ ന ലിപ്യതി ജലേ ചരൻ ।
വിമുക്താത്മാ തഥാ യോഗീ ഗുണദോഷൈർന ലിപ്യതേ ॥ 237.82 ॥

ഏവമേവ കൃതപ്രജ്ഞോ ന ദോഷൈർവിഷയാംശ്ചരൻ ।
അസജ്ജമാനഃ സർവേഷു ന കഥഞ്ചിത്പ്രലിപ്യതേ ॥ 237.83 ॥

ത്യക്ത്വാ പൂർവകൃതം കർമരതിര്യസ്യ സദാഽഽത്മനി ।
സർവഭൂതാത്മഭൂതസ്യ ഗുണസംഗേന സജ്ജതഃ ॥ 237.84 ॥

സ്വയമാത്മാ പ്രസവതി ഗുണേഷ്വപി കദാചന ।
ന ഗുണാ വിദുരാത്മാനം ഗുണാന്വേദ സ സർവദാ ॥ 237.85 ॥

പരിദധ്യാദ്ഗുണാനാം സ ദ്രഷ്ടാ ചൈവ യഥാതഥം ।
സത്തവക്ഷേത്രജ്ഞയോരേവമന്തരം ലക്ഷയേന്നരഃ ॥ 237.86 ॥

സൃജതേ തു ഗുണാനേക ഏകോ ന സൃജതേ ഗുണാൻ ।
പൃഥഗ്ഭൂതൗ പ്രകൃത്യൈതൗ സമ്പ്രയുക്തൗ ച സർവദാ ॥ 237.87 ॥

യഥാഽശ്മനാ ഹിരണ്യസ്യ സമ്പ്രയുക്തൗ തഥൈവ തൗ ।
മശകൗദുംബരൗ വാഽപി സമ്പ്രയുക്തൗ യഥാ സഹ ॥ 237.88 ॥

ഇഷികാ വാ യഥാ മുഞ്ജേ പൃഥക്ച സഹ ചൈവാഹ ।
തഥൈവ സഹിതാവേതൗ അന്യോന്യസ്മിൻപ്രതിഷ്ഠിതൗ ॥ 237.89 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസർഷിസംവാദേ
സപ്തത്രിംശദധികദ്വിശതതമോധ്യായഃ ॥ 237 ॥

അധ്യായഃ 238 (130)
ഗുണസർജനകഥനം
വ്യാസ ഉവാച
സൃജതേ തു ഗുണാൻസത്ത്വേ ക്ഷേത്രജ്ഞസ്ത്വധിതിഷ്ഠതി ।
ഗുണാന്വിക്രിയതഃ സർവാനുദാസീനവദീശ്വരഃ ॥ 238.1 ॥

സ്വഭാവയുക്തം തത്സർവം യദിമാൻസൃജതേ ഗുണാൻ ।
ഊർണനാഭിര്യഥാ സൂത്രം സൃജതേ തദ്ഗുണാംസ്തഥാ ॥ 238.2 ॥

പ്രവൃത്താ ന നിവർതന്തേ പ്രവൃത്തിർനോപലഭ്യതേ ।
ഏവമേക വ്യവസ്യന്തി നിവൃത്തിമിതി ചാപരേ ॥ 238.3 ॥

ഉഭയം സമ്പ്രധാര്യൈതദധ്യവസ്യേദ്യഥാമതി ।
അനേനൈവ വിധാനേന ഭവേദ്വൈ സംശയോ മഹാൻ ॥ 238.4 ॥

അനാദിനിധനോ ഹ്യാത്മാ തം ബുദ്ധ്വാ വിഹരേന്നരഃ ।
അക്രുധ്യന്നപ്രഹൃഷ്യംശ്ച നിത്യം വിഗതമത്സരഃ ॥ 238.5 ॥

ഇത്യേവം ഹൃദയേ സർവോ ബുദ്ധിചിന്താമയം ദൃഢം ।
അനിത്യം സുഖമാസീനമശോച്യം ഛിന്നസംശയഃ ॥ 238.6 ॥

തരയേത്പ്രച്യുതാം പൃഥ്വീം യഥാ പൂർണാം നദീം നരാഃ ।
അവഗാഹ്യ ച വിദ്വാംസോ വിപ്രാ ലോലമിമം തഥാ ॥ 238.7 ॥

ന തു തപ്യതി വൈ വിദ്വാൻസ്ഥലേ ചരതി തത്ത്വവിത് ।
ഏവം വിചിന്ത്യ ചാഽഽത്മാനം കേവലം ജ്ഞാനമാത്മനഃ ॥ 238.8 ॥

താം(തം)തു ബുദ്ധ്വാ നരഃ സർഗം ഭൂതാനാമാഗതിം ഗതിം ।
സമചേഷ്ടശ്ച വൈ സമ്യഗ്ലഭതേ ശമമുത്തമം ॥ 238.9 ॥

ഏതദ്ദ്വിജന്മസാമഗ്യ്രം ബ്രാഹ്മണസ്യ വിശേഷതഃ ।
ആത്മജ്ഞാനസമസ്നേഹപര്യാപ്തം തത്പരായണം ॥ 238.10 ॥

ത്വം ബുദ്ധ്വാ ഭവേദ്ബുദ്ധഃ കിമന്യദ്ബുദ്ധലക്ഷണം ।
വിജ്ഞായൈതദ്വിമുച്യന്തേ കൃതകൃത്യാ മനീഷിണഃ ॥ 238.11 ॥

ന ഭവതി വിദുഷാം മഹദ്ഭയം, യദവിദുഷാം സുമഹദ്ഭയം പരത്ര ।
ന ഹി ഗതിരധികാഽസ്തി കസ്യചിദ്ഭവതി ഹി യാ വിദുഷഃ സനാതനീ ॥ 238.12 ॥

ലോകേ മാതരമസൂയതേ നരസ്തത്ര ദേവമനിരീക്ഷ്യ ശോചതേ ।
തത്ര ചേത്കുശലോ ന ശോചതേ, യേ വിദുസ്തദുഭയം കൃതാകൃതം ॥ 238.13 ॥

യത്കരോത്യനഭിസന്ധിപൂർവകം, തച്ച നിന്ദയതി യത്പുരാ കൃതം ।
യത്പ്രിയം തദുഭയം ന വാഽപ്രിയം, തസ്യ തജ്ജനയതീഹ കുർവതഃ ॥ 238.14 ॥

മുനയ ഊചുഃ
യസ്മാദ്വർമാത്പരോ ധർമോ വിദ്യതേ നേഹ കശ്ചന ।
യോ വിശിഷ്ടശ്ച ഭൂതേഭ്യസ്തദ്ഭവാൻപ്രബ്രവീതു നഃ ॥ 238.15 ॥

വ്യാസ ഉവാച
ധർമം ച സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി പുരാണമൃഷിഭിഃ സ്തുതം ।
വിശിഷ്ടം സർവധർമേഭ്യഃ ശൃണുധ്വം മുനിസത്തമാഃ ॥ 238.16 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ബുദ്ധ്യാ സംയമ്യ തത്ത്വതഃ ।
സർവതഃ പ്രസൃതാനീഹ പിതാ ബാലാനിവാഽഽത്മജാൻ ॥ 238.17 ॥

മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ചാപ്യൈകാഗ്രയം പരമം തപഃ ।
വിജ്ഞേയഃ സർവധർമേഭ്യഃ സ ധർമഃ പര ഉച്യതേ ॥ 238.18 ॥

താനി സർവാണി സന്ധായ മനഃ ഷഷ്ഠാനി മേധയാ ।
ആത്മതൃപ്തഃ സ ഏവാഽഽസീദ്ബഹുചിന്ത്യമചിന്തയൻ ॥ 238.19 ॥

ഗോചരേഭ്യോ നിവൃത്താനി യദാ സ്ഥാസ്യന്തി വേശ്മനി ।
തദാ ചൈവാഽഽത്മനാഽഽത്മാനം പരം ദ്രക്ഷ്യഥ ശാശ്വതം ॥ 238.20 ॥

സർവാത്മാനം മഹാത്മാനം വിധൂമമിവ പാവകം ।
പ്രപശ്യന്തി മഹാത്മാനം ബ്രാഹ്മണാ യേ മനീഷിണഃ ॥ 238.21 ॥

യഥാ പുഷ്പഫലോപേതോ ബഹുശാഖോ മഹാദ്രുമഃ ।
ആത്മനോ നാഭിജാനീതേ ക്വ മേ പുഷ്പം ക്വ മേ ഫലം ॥ 238.22 ॥

ഏവമാത്മാ ന ജാനീതേ ക്വ ഗമിഷ്യേ കുതോഽന്വഹം ।
അന്യോ ഹ്യസ്യാന്തരാത്മാഽസ്തി യഃ സർവമനുപശ്യതി ॥ 238.23 ॥

ജ്ഞാനദീപേന ദീപ്തേമന പശ്യത്യാത്മാനമാത്മനാ ।
ദൃഷ്ട്വാഽഽത്മാനം തഥാ യൂയം വിരാഗാ ഭവത ദ്വിജാഃ ॥ 238.24 ॥

വിമുക്താഃ സർവപാപേഭ്യോ മുക്തത്വച ഇവോരഗാഃ ।
പരാം ബുദ്ധിമവാപ്യേഹാപ്യചിന്താ വിഗതജ്വരാഃ ॥ 238.25 ॥

സർവതഃ സ്രോതസം ഘോരാം നദീം ലോകപ്രവാഹിണീം ।
പഞ്ചേന്ദ്രിയഗ്രാഹവതീം മനഃസങ്കൽപരോധസം ॥ 238.26 ॥

ലോഭമോഹതൃണച്ഛന്നാം കാമക്രോധസരീസൃപാം ।
സത്യതീർഥാനൃതക്ഷോഭാം ക്രോധപങ്കാം സരിദ്വരാം ॥ 238.27 ॥

അവ്യക്തപ്രഭവാം ശീഘ്രാം കാമക്രോധസമാകുലാം ।
പ്രതരധ്വം നദീം ബുദ്ധ്യാ ദുസ്തരാമകൃതാത്മഭിഃ ॥ 238.28 ॥

സംസാരസാഗരഗമാം യോനിപാതാലദുസ്തരാം ।
ആത്മജന്മോദ്ഭവാം താം തു ജിഹ്വാവർതദുരാസദാം ॥ 238.29 ॥

യാം തരന്തി കൃതപ്രജ്ഞാ ധൃതിമന്തോ മനീഷിണഃ ।
താം തീർണഃ സർവതോ മുക്തോ വിധൂതാത്മാഽഽത്മവാഞ്ശുചിഃ ॥ 238.30 ॥

ഉത്തമാം ബുദ്ധിമാസ്ഥായ ബ്രഹ്മഭൂയായ കൽപതേ ।
ഉത്തീർണഃ സർവസങ്ക്ലേശാൻപ്രസന്നാത്മാ വിക്ലമഷഃ ॥ 238.31 ॥

ഭൂയിഷ്ഠാനീവ ഭൂതാനി സർവസ്ഥാനാന്നിരീക്ഷ്യ ച ।
അക്രുധ്യന്നപ്രസീദംശ്ച നനൃശംസമതിസ്തഥാ ॥ 238.32 ॥

തതോ ദ്രക്ഷ്യഥ സർവേഷാം ഭൂതാനാം പ്രഭവാപ്യയാത് ।
ഏതദ്വി സർവധർമേഭ്യോ വിശിഷ്ടം മേനിരേ ബുധാഃ ॥ 238.33 ॥

ധർമം ധർമഭൃതാം ശ്രേഷ്ഠാ മനുയഃ സത്യദർശിനഃ ।
ആത്മാനോ വ്യാപിനോ വിപ്രാ ഇതി പുത്രാനുശാസനം ॥ 238.34 ॥

പ്രയതായ പ്രവക്തവ്യം ഹിതായാനുഗതായ ച ।
ആത്മജ്ഞാനമിദം ഗുഹ്യം സർവഗുഹ്യതമം മഹത് ॥ 238.35 ॥

അബ്രവം യദഹം വിപ്രാ ആത്മസാക്ഷികമഞ്ജസാ ।
നൈവ സ്ത്രീ ന പുമാനേവം ന ചൈവേദം നപുംസകം ॥ 238.36 ॥

അദുഃ ഖമസുഖം ബ്രഹ്മ ഭൂതഭവ്യഭവാത്മകം ।
യഥാ മതാനി സർവാണി തഥൈതാനി യഥാ തഥാ ।
കഥിതാനി മയാ വിപ്രാ ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ॥ 238.37 ॥

യഥാ മതാനി സർവാണി തഥൈതാനി യഥാ തഥാ ।
കഥിതാനി മയാ വിപ്രാ ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ॥ 238.38 ॥

തത്പ്രീതിയുക്തേന ഗുണാന്വിതേന, പുത്രേണ സത്പുത്രദയാന്വിതേന ।
ദൃഷ്ട്വാ ഹിതം പ്രീതമനാ യദർഥം, ബ്രൂയാത്സുതസ്യേഹ യദുക്തമേതത് ॥ 238.39 ॥

മുനയ ഊചുഃ
മോക്ഷഃ പിതാമഹേനോക്ത ഉപായാന്നാനുപായതഃ ।
തമുപായം യഥാന്യായം ശ്രോതുമിച്ഛാമഹേ മുനേ ॥ 238.40 ॥

വ്യാസ ഉവാച
അസ്മാസു തന്മഹാപ്രാജ്ഞാ യുക്തം നിപുണദർശനം ।
യദുപായേന സർവാർഥാന്മൃഗയധ്വം സദാഽനഘാഃ ॥ 238.41 ॥

ഘടോപകരണേ ബുദ്ധിർഘടോത്പത്തൗ ന സാ മതാ ।
ഏവം ധർമാദ്യുപായാർഥ നാന്യധർമേഷു കാരണം ॥ 238.42 ॥

പൂർവേ സമുദ്രേയഃ പന്ഥാ ന സ ഗച്ഛതി പശ്ചിമം ।
ഏകഃ പന്ഥാ ഹി മോക്ഷസ്യ തച്ഛൃണുധ്വം മമാനഘാഃ ॥ 238.43 ॥

ക്ഷമയാ ക്രോധമുച്ഛിന്ദ്യാത്കാമം സങ്കൽപവർജനാത് ।
സത്ത്വസംസേവനാദ്ധീരോ നിദ്രാമുച്ഛേത്തുമർഹതി ॥ 238.44 ॥

അപ്രമാദാദ്ഭയം രക്ഷേദ്രക്ഷേത്ക്ഷേത്രം ച സംവിദം ।
ഇച്ഛാം ദ്വേഷം ച കാമം ച ധൈര്യേണ വിനിവർതയേത് ॥ 238.45 ॥

നിദ്രാം ച പ്രതിഭാം ചൈവ ജ്ഞാനാഭ്യാസേന തത്ത്വവിത് ।
ഉപദ്രവാംസ്തഥാ യോഗീ ഹിതജീർണമിതാശനാത് ॥ 238.46 ॥

ലോഭം മോഹം ച സന്തോഷാദ്വിഷയാംസ്തത്ത്വദർശനാത് ।
അനുക്രോശാദധർമം ച ജയേദ്ധർമമുപേക്ഷയാ ॥ 238.47 ॥

ആയത്യാ ച ജയേദാശാം സാമർഥ്യം സംഗവർജനാത് ।
അനിത്യത്വേന ച സ്നേഹം ക്ഷുധാം യോഗേന പണ്ഡിതഃ ॥ 238.48 ॥

കാരുണ്യേനാഽഽത്മനാഽഽത്മാനം തൃഷ്ണാം ച പരിതോഷതഃ ।
ഉത്ഥാനേന ജയേത്തന്ദ്രാം വിതർകം നിശ്ചയാജ്ജയേത് ॥ 238.49 ॥

മൗനേന ബഹുഭാഷാം ച ശൗര്യേണ ച ഭയം ജയേത് ।
യച്ഛേദ്വാങ്മനസീ ബുദ്ധ്യാ താം യച്ഛേജ്ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ ॥ 238.50 ॥

ജ്ഞാനമാത്മാ മഹാന്യച്ഛേത്തം യച്ഛേച്ഛാന്തിരാത്മനഃ ।
തദേതദുപശാന്തേന ബോദ്ധവ്യം ശുചികർമണാ ॥ 238.51 ॥

യോഗദോഷാൻസമുച്ഛിദ്യ പഞ്ച യാൻകവയോ വിദുഃ ।
കാമം ക്രോധം ച ലോഭം ച ഭയം സ്വപ്നം ച പഞ്ചമം ॥ 238.52 ॥

പരിത്യജ്യ നിഷേവേത യഥാവദ്യോഗസാധനാത് ।
ധ്യാനമധ്യയനം ദാനം സത്യം ഹ്രീരാർജവം ക്ഷമാ ॥ 238.53 ॥

ശൗചമാചാരതഃ ശുദ്ധിരിന്ദ്രിയാണാം ച സംയമഃ ।
ഏതൈർവിവർധതേ തേജഃ പാപ്മാനമുപഹന്തി ച ॥ 238.54 ॥

സിധ്യന്തി ചാസ്യ സങ്കൽപാ വിജ്ഞാനം ച പ്രവർതതേ ।
ധൂതപാതഃ സ തേജസ്വീ ലഘ്വാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 238.55 ॥

കാമക്രോധൗ വശേ കൃത്വാ നിർവിശേദ്ബ്രഹ്മണഃ പദം ।
അമൂഢത്വമസംഗിത്വം കാമക്രോധവിവർജനം ॥ 238.56 ॥

അദൈന്യമനുദീർണത്വമനുദ്വേഗോ ഹ്യവസ്ഥിതിഃ ।
ഏഷ മാർഗോ ഹി മോക്ഷസ്യ പ്രസന്നോ വിമലഃ ശുചിഃ ॥

തഥാ വാക്കായമനസാം നിയമാഃ കാമതോഽവ്യയാഃ ॥ 238.57 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ സാംഖ്യയോഗനിരൂപണം നാമ
അഷ്ടാത്രിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 238 ॥

അധ്യായഃ 239 (131)
യോഗവിധിനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
സാംഖ്യം യോഗസ്യ നോ വിപ്ര വിശേഷം വക്തുമർഹസി ।
തവ ധർമജ്ഞ സർവം ഹി വിദിതം മുനിസത്തമ ॥ 239.1 ॥

വ്യാസ ഉവാച
സാംഖ്യാം സാംഖ്യം പ്രശംസന്തി യോഗാന്യോഗവിദുത്തമാഃ ।
വദന്തി കാരണൈഃ ശ്രേഷ്ഠൈഃ സ്വപക്ഷോദ്ഭവനായ വൈ ॥ 239.2 ॥

അനീശ്വരഃ കഥം മുച്യേദിത്യേവം മുനിസത്തമാഃ ।
വദന്തി കാരണൈഃ ശ്രേഷ്ഠം യോഗം സമ്യങ്മനീഷിണഃ ॥ 239.3 ॥

വദന്തി കാരണം വേദം സാംഖ്യം സമ്യഗ്ദ്വിജാതയഃ ।
വിജ്ഞായേഹ ഗതീഃ സർവാ വിരക്തോ വിഷയേഷു യഃ ॥ 239.4 ॥

ഊർധ്വം സ ദേഹാത്സുവ്യക്തം വിമുച്യേദിതി നാന്യഥാ ।
ഏതദാഹുർമഹാപ്രാജ്ഞാഃ സാംഖ്യം വൈ മോക്ഷദർശനം ॥ 239.5 ॥

സ്വപക്ഷേ കാരണം ഗ്രാഹ്യം സമർഥം വചനം ഹിതം ।
ശിഷ്ടാനാം ഹി മതം ഗ്രാഹ്യം ഭവദ്ഭിഃ ശിഷ്ടസംമതൈഃ ॥ 239.6 ॥

പ്രത്യക്ഷം ഹേതവോ യോഗാഃ സാംഖ്യാഃ ശാസ്ത്രവിനിശ്ചയാഃ ।
ഉഭേ ചൈതേ തത്ത്വേ സമവേതേ ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ 239.7 ॥

ഉഭേ ചൈതേ മതേ ജ്ഞാതേ മുനീന്ദ്രാഃ ശിഷ്ടസംമതേ ।
അനുഷ്ഠിതേ യഥാശാസ്ത്രം നയേതാം പരമാം ഗതിം ॥ 239.8 ॥

തുല്യം ശൗചം തയോര്യുക്തം ദയാ ഭൂതേഷു ചാനഘാഃ ।
വ്രതാനാം ധാരണം തുല്യം ദർശനം ത്വസമം തയോഃ ॥ 239.9 ॥

മുനയ ഊചുഃ
യദി തുല്യം വ്രതം ശൗചം ദയാ ചാത്ര മഹാമുനേ ।
തുല്യം തദ്ദർശനം കസ്മാത്തന്നൗ ബ്രൂഹി ദ്വിജോത്തമ ॥ 239.10 ॥

വ്യാസ ഉവാച
രാഗം മോഹം തഥാ സ്നേഹം കാമം ക്രോധം ച കേവലം ।
യോഗാസ്ഥിരോദിതാന്ദോഷാൻപഞ്ചൈതാൻപ്രാപ്നുവന്തി താൻ ॥ 239.11 ॥

യഥാ വാഽനിമിഷാഃ സ്ഥൂലം ജാലം ഛിത്ത്വാ പുനർജലം ।
പ്രാപ്നുയുർവിമലം മാർഗം വിമുക്താഃ സർവബന്ധനൈഃ ॥ 239.12 ॥

തഥൈവ വാഗുരാം ഛിത്ത്വാ ബലവന്തോ യഥാ മൃഗാഃ ।
പ്രാപ്നുയുർവിമലം മാർഗം വിമുക്താഃ സർവബന്ധനൈഃ ॥ 239.13 ॥

ലോഭജാനി തഥാ വിപ്രാ ബന്ധനാനി ബലാന്വിതഃ ।
ഛിത്ത്വാ യോഗാത്പരം മാർഗം ഗച്ഛന്തി വിമലം ശുഭം ॥ 239.14 ॥

അചലാസ്ത്വാവിലാ വിപ്രാ വാഗുരാസു തഥാഽഽപരേ ।
വിനശ്യന്തി ന സന്ദേഹസ്തദ്വദ്യോഗബലാദൃതേ ॥ 239.15 ॥

ബലഹീനാശ്ച വിപ്രേന്ദ്രാ യഥാ ജാലം ഗതാ ദ്വിജാഃ ।
ബന്ധം ന ഗച്ഛന്ത്യനഘാ യോഗാസ്തേ തു സുദുർലഭാഃ ॥ 239.16 ॥

യഥാ ച ശകുനാഃ സൂക്ഷ്മം പ്രാപ്യ ജാലമരിന്ദമാഃ ।
തത്രാശക്താ വിപദ്യന്തേ മുച്യന്തേ തു ബലാന്വിതാഃ ॥ 239.17 ॥

കർമജൈർബന്ധനൈർബദ്ധാസ്തദ്വദ്യോഗപരാ ദ്വിജാഃ ।
അബലാ ന വിമുച്യന്തേ മുച്യന്തേ ച ബലാന്വിതാഃ ॥ 239.18 ॥

അൽപകശ്ച യഥാ വിപ്രാ വഹ്നിഃ ശാമ്യതി ദുർബലഃ ।
ആക്രാന്ത ഇന്ധനൈഃ സ്ഥൂലൈസ്തദ്വദ്യോഗബലഃ സ്മൃതഃ ॥ 239.19 ॥

സ ഏവ ച തദാ വിപ്രാ വഹ്നിർജാതബലഃ പുനഃ ।
സമീരണഗതഃ കൃത്സ്നാം ദഹേത്ക്ഷിപ്രം മഹീമിമാം ॥ 239.20 ॥

തത്ത്വജ്ഞാനബലോ വിപ്രാ വഹ്നിർജാതബലഃ പുനഃ ।
സമീരണഗതഃ കൃത്സ്നാം ദഹേത്ക്ഷിപ്രം മഹീമിമാം ॥ 239.21 ॥

ദുർബലശ്ച യഥാ വിപ്രാഃ സ്രോതസാ ഹ്രിയതേ നരഃ ।
ബലഹീനസ്തഥാ യോഗീ വിഷയൈർഹ്രിയതേ ച സഃ ॥ 239.22 ॥

തദേവ തു യഥാ സ്രോതസാ വിഷ്കംഭയതി വാരണഃ ।
തദ്വദ്യോഗബലം ലബ്ധവാ ന ഭവേദ്വിഷയൈർഹൃതഃ ॥ 239.23 ॥

വിശന്തി വാ വശാദ്വാഽഥ യോഗാദ്യോഗബലന്വിതാഃ ।
പ്രജാപതീന്മനൂൻസർവാന്മഹാഭൂതാനി ചേശ്വരാഃ ॥ 239.24 ॥

ന യമോ നാന്തകഃ ക്രുദ്ധോ ന മൃത്യുർഭീമവിക്രമഃ ।
വിശന്തേ തദ്ദ്വിജാഃ സർവേ യോഗസ്യാമിതതേജസഃ ॥ 239.25 ॥

ആത്മനാം ച സഹസ്രാണി ബഹൂനി ദ്വിജസത്തമാഃ ।
യോഗം കുര്യാദ്ബലം പ്രാപ്യ തൈശ്ച സർവൈർമഹീം ചരേത് ॥ 239.26 ॥

പ്രാപ്നുയാദ്വിഷയാൻകശ്ചിത്പുനശ്ചോഗ്രം തപശ്ചരേത് ।
സങ്ക്ഷിപ്യേച്ച പുനർവിപ്രാഃ സൂര്യസ്തേജോഗുണാനിവ ॥ 239.27 ॥

ബലസ്ഥസ്യ ഹി യോഗസ്യ ബലാർഥം മുനിസത്തമാഃ ।
വിമോക്ഷപ്രഭവം വിഷ്ണുമുപപന്നമസംശയം ॥ 239.28 ॥

ബലാനി യോഗപ്രോക്താനി മയൈതാനി ദ്വിജോത്തമാഃ ।
നിദർശനാർഥം സൂക്ഷ്മാണി വക്ഷ്യാമി ച പുനർദ്വിജാഃ ॥ 239.29 ॥

ആത്മനശ്ച സമാധാനേ ധാരണാം പ്രതി വാ ദ്വിജാഃ ।
നിദർശനാനി സൂക്ഷ്മാണി സൂക്ഷ്മാണി ശൃണുധ്വം മുനിസത്തമാഃ ॥ 239.30 ॥

അപ്രമത്തോ യഥാ ധന്വീ ലക്ഷ്യം ഹന്തി സമാഹിതഃ ।
യുക്തഃ സമ്യക്തഥാ യോഗീ മോക്ഷം പ്രാപ്നോത്യസംശയം ॥ 239.31 ॥

സ്നേഹപാത്രേ യഥാ പൂർണേ മന ആധായ നിശ്ചലം ।
പുരുഷോ യുക്ത ആരോഹേത്സോപാനം യുക്തമാനസഃ ॥ 239.32 ॥

മുക്തസ്തഥാഽയമാത്മാനം യോഗം തദ്വത്സുനിശ്ചലം ।
കരോത്യമലാമാത്മാനം ഭാസ്കരോപമദർശനേ ॥ 239.33 ॥

യഥാ ച നാവം വിപ്രേന്ദ്രാഃ കർണധാരഃ സമാഹിതഃ ।
മഹാർണവഗതാം ശീഘ്രം നയേദ്വിപ്രാംസ്തു പത്തനം ॥ 239.34 ॥

തദ്വദാത്മസമാധാനം യുക്തോ യോഗേന യോഗവിത് ।
ദുർഗമം സ്ഥാനമാപ്നോതി ഹിത്വാ ദേഹമിമം ദ്വിജാഃ ॥ 239.35 ॥

സാരഥിശ്ച യഥാ യുക്തഃ സദശ്വാൻസുസമാഹിതഃ ।
പ്രാപ്നോത്യാശു പരം സ്ഥാനം ലക്ഷ്യമുക്ത ഇവാഽഽശുഗഃ ॥ 239.36 ॥

തഥൈവ ച ദ്വിജാ യോഗീ ധാരണാസു സമാഹിതഃ ।
പ്രാപ്നോത്യശു പരം സ്ഥാനം ലക്ഷ്യമുക്ത ഇവാഽഽശുഗഃ ॥ 239.37 ॥

ആവിശ്യാഽഽത്മനി ചാഽഽത്മാനം യോഽവതിഷ്ഠതി സോഽചലഃ ।
പാശം വഹത്വേ മീനാനാം പദമാപ്നോതി സോഽജരം ॥ 239.38 ॥

നാഭ്യാം ശീർഷേ ച കുക്ഷൗ ച ഹൃദി വക്ഷസി പാർശ്വയോഃ ।
ദർശനേ ശ്രവണേ വാഽപി ഘ്രാണേ ചാമിതവിക്രമഃ ॥ 239.39 ॥

സ്ഥാനേഷ്വേതേഷു യോ യോഗീ മഹാവ്രതസമാഹിതഃ ।
ആത്മനാ സൂക്ഷ്മമാത്മാനം യുങ്ക്തേ സമ്യഗ്ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ 239.40 ॥

സുശീഘ്രമചലപ്രഖ്യം കർമ ദഗ്ധ്വാ ശുഭാശുഭം ।
ഉത്തമം യോഗമാസ്ഥായ യദീച്ഛതി വിമുച്യതേ ॥ 239.41 ॥

മുനയ ഊചുഃ
ആഹാരാൻകീദൃശാൻകൃത്വാ കാനി ജിത്വാ ച സത്തമ ।
യോഗീ ബലമവാപ്നോതി തദ്ഭവാന്വക്തുമർഹതി ॥ 239.42 ॥

വ്യാസ ഉവാച
കണാനാം ഭക്ഷണേ യുക്തഃ പിണ്യാകസ്യ ച ഭോ ദ്വിജാഃ ।
സ്നേഹാനാം വർജനേ യുക്തോ യോഗീ ബലമവാപ്നുയാത് ॥ 239.43 ॥

ഭുഞ്ജാനോ യാവകം രൂക്ഷം ദീർഘകാലം ദ്വിജോത്തമാഃ ।
ഏകാഹാരീ വിശുദ്ധാത്മാ യോഗീ ബലമവാപ്നുയാത് ॥ 239.44 ॥

പക്ഷാന്മാസാനൃതൂംശ്ചിത്രാൻസഞ്ചരംശ്ച ഗുഹാസ്തഥാ ।
അപഃ പീത്വാ പയോമിശ്രാ യോഗീ ബലമാവാപ്നുയാത് ॥ 239.45 ॥

അഖണ്ഡമപി വാ മാസം സതതം മുനിസത്തമാഃ ।
ഉപോഷ്യ സമ്യക്ഷുദ്ധാത്മാ യോഗീ ബലമവാപ്യനുയാത് ॥ 239.46 ॥

കാമം ജിത്വാ തഥാ ക്രോധം ശീതോഷ്ണം വർഷമേവ ച ।
ഭയം ശോകം തഥാ സ്വാപം പൗരുഷീന്വിഷയാംസ്തഥാ ॥ 239.47 ॥

അരതിം ദുർജയാം ചൈവ ഘോരാം ദൃഷ്ട്വാ ച ഭോ ദ്വിജാഃ ।
സ്പർശം നിദ്രാം തഥാ തന്ദ്രാം ദുർജയാം മുനിസത്തമാഃ ॥ 239.48 ॥

ദീപയന്തി മഹാത്മാനം സൂക്ഷ്മമാത്മാനമാത്മനാ ।
വീതരാഗാ മഹാപ്രാജ്ഞാ ധ്യാനാധ്യയനസമ്പദാ ॥ 239.49 ॥

ദുർഗസ്ത്വേഷ മതഃ പന്ഥാ ബ്രാഹ്മണാനാം വിപശ്ചിതാം ।
യഃ കശ്ചിദ്വ്രജതി ക്ഷിപ്രം ക്ഷേമേണ മുനിപുംഗവാഃ ॥ 239.50 ॥

യഥാ കശ്ചിദ്വനം ഘോരം ബഹുസർപസരീസൃപം ।
ശ്വഭ്രവത്തോയഹീനം ച ദുർഗമം ബഹുകണ്ടകം ॥ 239.51 ॥

അഭക്തമടവീപ്രായം ദാവദഗ്ധമഹീരുഹം ।
പന്ഥാനം തസ്കരാകീർണം ക്ഷേമേണാഭിപതേത്തഥാ ॥ 239.52 ॥

യോഗമാർഗം സമാസാദ്യ യഃ കശ്ചിദ്വ്രജതേ ദ്വിജഃ ।
ക്ഷേമേണോപരമേന്മാർഗാദ്ബഹുദോഷോഽപി സംമതഃ ॥ 239.53 ॥

ആസ്ഥേയം ക്ഷുരധാരാസു നിശിതാസു ദ്വിജോത്തമാഃ ।
ധാരണാ സാ തു യോഗസ്യ ദുർഗേയമകൃതാത്മഭിഃ ॥ 239.54 ॥

വിഷമാ ധാരണാ വിപ്രാ യാന്തി വൈന ശുഭാം ഗതിം ।
നേതൃഹീനാ യഥാ നാവഃ പുരുഷാണാം തു വൈ ദ്വിജാഃ ॥ 239.55 ॥

യസ്തു തിഷ്ഠതി യോഗാധൗ ധാരണാസു യഥാവിധി ।
മരണം ജന്മദുഃഖിത്വം സുഖിത്വം സ വിശിഷ്യതേ ॥ 239.56 ॥

നാനാശാസ്ത്രേഷു നിയതം നാനാമുനിനിഷേവിതം ।
പരം യോഗസ്യ പന്ഥാനം നിശ്ചിതം തം ദ്വിജാതിഷു ॥ 239.57 ॥

പരം ഹി തദ്ബ്രഹ്മമയം മുനീന്ദ്രാ, ബ്രഹ്മണമീശം വരദം ച വിഷ്ണും ।
ഭവം ച ധർമം ച മഹാനുഭാവം യദ്ബ്രഹ്മപുത്രാൻസുമഹാനുഭാവാൻ ॥ 239.58 ॥

തമശ്ച കഷ്ടം സുമഹദ്രജശ്ച, സത്ത്വം ച ശുദ്ധം പ്രകൃതിം പരാം ച ।
സിദ്ധിം ച ദേവീം വരുണസ്യ പത്നീം, തേജശ്ച കൃത്സ്നം സുമഹച്ച ധൈര്യം ॥

239.59 ॥

താരാധിപം ഖേ വിമലം സുതാരം, വിശ്വാംശ്ച ദേവാനുരഗാൻപിതൄംശ്ച ।
ശൈലാംശ്ച കൃത്സ്നാനുദധീംശ്ച വാഽചലാന്നദീശ്ച സർവാഃ സനഗാംശ്ച
നാഗാൻ ॥ 239.60 ॥

സാധ്യാംസ്തഥാ യക്ഷഗണാന്ദിശശ്ച, ഗന്ധർവസിദ്ധാൻപുരുഷാൻസ്ത്രിയശ്ച ।
പരസ്പരം പ്രാപ്യ മഹാന്മഹാത്മാ വിശേത യോഗീ നചിരാദ്വിമുക്തഃ ॥ 239.61 ॥

കഥാ ച യാ വിപ്രവരാഃ പ്രസക്താ, ദൈവേ മഹാവീര്യമതൗ ശുഭേയം ।
യോഗാൻസ സർവാനനുഭൂയ മർത്യാ, നാരായണം തം ദ്രുതമാപ്നുവന്തി ॥ 239.62 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസർഷിസംവാദേ യോഗവിധിനിരൂപണം നാമ
ഏകോനചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 239 ॥

അധ്യായഃ 240 (132)
സാംഖ്യവിധിനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
സമ്യക്ക്രിയേയം വിപ്രേന്ദ്ര വർണിതാ ശിഷ്ടസംമതാ ।
യോഗമാർഗോ യഥാന്യായം ശിഷ്യായേഹ ഹിതഷിണാ ॥ 240.1 ॥

സാംഖ്യേ ത്വിദാനീം ധർമസ്യ വിധിം പ്രബ്രൂഹി തത്ത്വതഃ ।
ത്രിഷു ലോകേഷു യജ്ജ്ഞാനം സർവം തദ്വിദിതം ഹി തേ ॥ 240.2 ॥

വ്യാസ ഉവാച
ശൃണുധ്വം മുനയഃ സർവമാഖ്യാനം വിദിതാത്മനാം ।
വിഹിതം യതിഭിർവൃദ്ധൈഃ കപിലാദിഭിരീശ്വരൈഃ ॥ 240.3 ॥

യസ്മിൻസുവിഭ്രാമാഃ കേചിദ്ദൃശ്യന്തേ മുനിസത്തമാഃ ।
ഗുണാശ്ച യസ്മിൻബഹവോ ദോഷഹാനിശ്ച കേവലാ ॥ 240.4 ॥

ജ്ഞാനേന പരിസംഖ്യായ സദോഷാന്വിഷയാന്ദ്വിജാഃ ।
മാനുഷാന്ദുർജയാൻകൃത്സ്നാൻപൈശാചാന്വിഷയാംസ്തഥാ ॥ 240.5 ॥

വിഷയാനൗരഗാഞ്ജ്ഞാത്വാ ഗന്ധർവവിഷയാംസ്തഥാ ।
പിതൄണാം വിഷയാഞ്ജ്ഞാത്വാ തിര്യക്ത്വം ചരതാം ദ്വിജാഃ ॥ 240.6 ॥

സുപർണവിഷയാഞ്ജ്ഞാത്വാ മരുതാം വിഷയാംസ്തഥാ ।
മഹർഷിവിഷയാംശ്ചൈവ രാജർഷിവിഷയാംസ്തഥാ ॥ 240.7 ॥

ആസുരാന്വിഷയാഞ്ജ്ഞാത്വാ വൈശ്വദേവാംസ്തഥൈവ ച ।
ദേവർഷിവിഷയാഞ്ജ്ഞാത്വാ യോഗാനാമപി വൈ പരാൻ ॥. 240.8 ॥

വിഷയാംശ്ച പ്രമാണസ്യ ബ്രഹ്മണോ വിഷയാന്തഥാ ।
ആയുഷശ്ച പരം കാലം ലോകൈർവിജ്ഞായ തത്ത്വതഃ ॥ 240.9 ॥

സുഖസ്യ ച പരം കാലം വിജ്ഞായ മുനിസത്തമാഃ ।
പ്രാപ്തകാലേ ച യദ്ദുഃഖം പതതാം വിഷയൈഷിണാം ॥ 240.10 ॥

തിര്യക്ത്വേ പതതാം വിപ്രാസ്തഥൈവ നരകേഷു യത് ।
സ്വർഗസ്യ ച ഗുണാഞ്ജ്ഞാത്വാ ദോഷാൻസർവാംശ്ച ഭോ ദ്വിജാഃ ॥ 240.11 ॥

വേദവാദേ ച യേ ദോഷാ ഗുണാ യേ ചാപി വൈദികാഃ ।
ജ്ഞാനയോഗേ ച യേ ദോഷാ ജ്ഞാനയോഗേ ച യേ ഗുണാഃ ॥ 240.12 ॥

സാംഖ്യജ്ഞാനേ ച യേ ദോഷാംസ്തഥൈവ ച ഗുണാം തഥാ ।
ഷഡ്ഗുണം ച നഭോ ജ്ഞാത്വാ തമശ്ച ത്രിഗുണം മഹത് ॥ 240.13 ॥

തമശ്ചാഷ്ടഗുണം ജ്ഞാത്വാ ബുദ്ധിം സപ്തഗുണാം തഥാ ।
ഷഡ്ഗുണം ച നഭോ ജ്ഞാത്വാ തപശ്ച ത്രിഗുണം മഹത് ॥ 240.14 ॥

ദ്വിഗുണം ച രജോ ജ്ഞാത്വാ സത്ത്വം ചൈകഗുണം പുനഃ ।
മാർഗം വിജ്ഞായ തത്ത്വേന പ്രലയപ്രേക്ഷണേന തു ॥ 240.15 ॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നാഃ കാരണൈർഭാവിതാത്മഭിഃ ।
പ്രാപ്നുവന്തി ശുഭം മോക്ഷം സൂക്ഷ്മാ ഇവ നഭഃ പരം ॥ 240.16 ॥

രൂപേണ ദൃഷ്ടിം സംയുക്താം ഘ്രാണം ഗന്ധഗുണേന ച ।
ശബ്ദഗ്രാഹ്യം തഥാ ശ്രോത്രം ജിഹ്വാം രസഗുണേന ച ॥ 240.17 ॥

ത്വചം സ്പർശം തഥാ ശക്യം വായും ചൈവ തദാശ്രിതം ।
മോഹം തമസി സംയുക്തം ലോഭം മോഹേഷു സംശ്രിതാഃ ॥ 240.18 ॥

വിഷ്ണും ക്രാന്തേ ബലേ ശക്രം കോഷ്ഠേ സക്തം തഥാഽനലം ।
അപ്സു ദേവീം സമായുക്താമാപസ്തേജസി സംശ്രിതാഃ ॥ 240.19 ॥

തേജോ വായൗ തു സംയുക്തം വായും നഭസി ചാഽഽശ്രിതം ।
നഭോ മഹതി സംയുക്തം തമോ മഹസി സംസ്ഥിതം ॥ 240.20 ॥

രജഃ സത്ത്വം തഥാ സക്തം സത്ത്വം സക്തം തഥാഽഽത്മനി ।
സക്തമാത്മാനമീശേ ച ദേവേ നാരായണേ തഥാ ॥ 240.21 ॥

ദേവം മോക്ഷേ ച സംയുക്തം തതോ മോക്ഷം ച ന ക്വചിത് ।
ജ്ഞാത്വാ സത്ത്വഗുണം ദേഹം വൃതം ഷോഡശഭിർഗുണൈഃ ॥ 240.22 ॥

സ്വഭാവം ഭാവനാം ചൈവ ജ്ഞാത്വാ ദേഹസമാശ്രിതാം ।
മധ്യസ്ഥമിവ ചാഽഽത്മാനം പാപം യസ്മിന്ന വിദ്യത ॥ 240.23 ॥

ദ്വിതീയം കർമ വൈ ജ്ഞാത്വാ വിപ്രേന്ദ്രാ വിഷ്യൈഷിണാം ।
ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാർഥാംശ്ച സർവാനാത്മനി സംശ്രിതാൻ ॥ 240.24 ॥

ദുർലഭത്വം ച മോക്ഷസ്യ വിജ്ഞായ ശ്രുതിപൂർവകം ।
പ്രാണാപാനൗ സമാനം ച വ്യാനോദാനൗ ച തത്ത്വതഃ ॥ 240.25 ॥

ആദ്യം ചൈവാനിലം ജ്ഞാത്വാ പ്രഭവം ചാനിലം പുനഃ ।
സപ്തധാ താംസ്തഥാ ശേഷാസപ്തധാ വിധിവത്പുനഃ ॥ 240.26 ॥

പ്രജാപതീനൃഷീംശ്ചൈവ സർഗാംശ്ച സുബഹൂന്വരാൻ ।
സപ്തർഷീശ്ച ബഹൂഞ്ജ്ഞാത്വാ രാജർഷീംശ്ച പരന്തപാൻ ॥ 240.27 ॥

സുരർഷീന്മരുതശ്ചാന്യാൻബ്രഹ്മർഷീൻസൂര്യസംനിഭാൻ ।
ഐശ്വര്യാച്ച്യാവിതാന്ദൃഷ്ട്വാ കാലേന മഹതാ ദ്വിജാഃ ॥ 240.28 ॥

മഹതാം ഭൂതസംഘാനാം ശ്രുത്വാ നാശം ച ഭോ ദ്വിജാഃ ।
ഗതിം വാചാം ശുഭാം ജ്ഞാത്വാ അർചാർഹാഃ പാപകർമണാം ॥ 240.29 ॥

വൈതരണ്യാം ച യദ്ദുഃഖം പതിതാനാം യമക്ഷയേ ।
യോനിഷു ച വിചിത്രാസു സഞ്ചാരാനശുഭാംസ്തഥാ ॥ 240.30 ॥

ജഠരേ ചാശുഭേ വാസം ശോണിതോദകഭാജനേ ।
ശ്ലേഷ്മമൂത്രപുരീഷേ ച തീവ്രഗന്ധസമന്വിതേ ॥ 240.31 ॥

ശുക്രശോണിതസംഘാതേ മജ്ജാസ്നായുപരിഗ്രഹേ ।
ശിരശതസമാകീർണേ നവദ്വാരേ പുരേഽഥ വൈ ॥ 240.32 ॥

വിജ്ഞായ ഹിതമാത്മാനം യോഗാംശ്ച വിവിധാന്ദ്വിജാഃ ।
താമസാനാം ച ജന്തൂനാം രമണീയാനൃതാത്മനാം ॥ 240.33 ॥

സാത്ത്വികാനാം ച ജന്തൂനാം കുത്സിതം മുനിസത്തമാഃ ।
ഗർഹിന്തം മഹാതാമർഥേ സാംഖ്യാനാം വിദിതാത്മനാം ॥ 240.34 ॥

ഉപപ്ലവാംസ്തഥാ ഘോരാഞ്ശശിനസ്തേജസ്തഥാ ।
താരാണാം പതനം ദൃഷ്ട്വാ നക്ഷത്രാണാം ച പര്യയം ॥ 240.35 ॥

ദ്വന്ദ്വാനാം വിപ്രയോഗം ച വിജ്ഞായ കൃപണം ദ്വിജാഃ ।
അന്യോന്യഭക്ഷണം ദൃഷ്ട്വാ ഭൂതാനാമപി ചാശുഭം ॥ 240.36 ॥

ബാല്യേ മോഹം ച വിജ്ഞായ പക്ഷദേഹസ്യ ചാശുഭം ।
രാഗം മോഹം ച സമ്പ്രാപ്തം ക്വചിത്സത്ത്വം സമാശ്രിതം ॥ 240.37 ॥

സഹസ്രേഷു നരഃ കശ്ചിന്മോക്ഷബുദ്ധിം സമാശ്രിതഃ ।
ദുർലഭത്വം ച മോക്ഷസ്യ വിജ്ഞാനം ശ്രുതിപൂർവകം ॥ 240.38 ॥

ബഹുമാനമലബ്ധേഷു ലബ്ധേ മധ്യസ്ഥതാം പുനഃ ।
വിഷയാണാം ച ദൗരാത്മ്യം വിജ്ഞായ ച പുനർദ്വിജാഃ ॥ 240.39 ॥

ഗതാസൂനാം ച സത്ത്വാനാം ദേഹാൻഭിത്ത്വാ തഥാ ശുഭാൻ ।
വാസം കുലേഷു ജന്തൂനാം മരണായ ധൃതാത്മനാം ॥ 240.40 ॥

സാത്ത്വികാനാം ച ജന്തൂനാം ദുഃഖം വിജ്ഞായ ഭോ ദ്വിജാഃ ।
ബ്രഹ്മഘ്നാനാം ഗതിം ജ്ഞാത്വാ പതിതാനാം സുദാരുണാം ॥ 240.41 ॥

സുരാപാനേ ച സക്താനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ദുരാത്മനാം ।
ഗുരുദാരപ്രസക്താനാം ഗതിം വിജ്ഞായ ചാശുഭാം ॥ 240.42 ॥

ജനനീഷു ച വർതന്തേ യേന സമ്യഗ്ദ്വിജോത്തമാഃ ।
സദേവകേഷു ലോകേഷു യേന വർതന്തി മാനവാഃ ॥ 240.43 ॥

തേന ജ്ഞാനേന വിജ്ഞായ ഗതിം ചാശുഭകർമണാം ।
തിര്യഗ്യോനിഗതാനാം ച വിജ്ഞായ ച ഗതീഃ പൃഥക് ॥ 240.44 ॥

വേദവാദാംസ്തഥാ ചിത്രാനൃതൂനാം പര്യയാംസ്തഥാ ।
ക്ഷയം സംവത്സരാണാം ച മാസാനാം ച ക്ഷയം തഥാ ॥ 240.45 ॥

പക്ഷക്ഷയം തഥാ ദൃഷ്ട്വാ ദിവസാനാം ച സങ്ക്ഷയം ।
ക്ഷയ സംവത്സരാണാം ച മാസാനാം ച ക്ഷയം തഥാ ॥ 240.46 ॥

വൃദ്ധിം ദൃഷ്ട്വാ സമുദ്രാണാം ക്ഷയം തേഷാം തഥാ പുനഃ ।
ക്ഷയം ധനാനാം ദൃഷ്ട്വാ ച പുനർവൃദ്ധിം തഥൈവ ച ॥ 240.47 ॥

സംയോഗാനാം തഥാ ദൃഷ്ട്വാ യുഗാനാം ച വിശേഷതഃ ।
ദേഹവൈക്ലവ്യതാം ചൈവ സമ്യഗ്വിജ്ഞായ തത്ത്വതഃ ॥ 240.48 ॥

ആത്മദോഷാംശ്ച വിജ്ഞായ സർവാനാത്മനി സംസ്ഥിതാൻ ।
സ്വദേഹാദുത്ഥിതാൻഗന്ധാംസ്തഥാ വിജ്ഞായ ചാശുഭാം ॥ 240.49 ॥

മുനയ ഊചുഃ
കാനുത്പാതഭവാന്ദോഷാൻപശ്യതി ബ്രഹ്മവിത്തമ ।
ഏതം നഃ സംശയം കൃത്സ്നം വക്തുമർഹസ്യശേഷതഃ ॥ 240.50 ॥

വ്യാസ ഉവാച
പഞ്ച ദോഷാന്ദ്വിജാ ദേഹേ പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ ।
മാർഗജ്ഞാഃ കാപിലാഃ സാംഖ്യാഃ ശൃണുധ്വം മുനിസത്തമാഃ ॥ 240.51 ॥

കാമക്രോധൗ ഭയം നിദ്രാ പഞ്ചമഃ ശ്വാസ ഉച്യതേ ।
ഏതേ ദോഷാഃ ശരീരേഷു ദൃശ്യന്തേ സർവദേഹിനാം ॥ 240.52 ॥

ഛിന്ദന്തി ക്ഷമയാ ക്രോധം കാമം സങ്കൽപവർജനാത് ।
സത്ത്വസംസേവനാന്നിദ്രാമപ്രമാദാദ്ഭയം തഥാ ॥ 240.53 ॥

ഛിന്ദന്തി പഞ്ചമം ശ്വാസമൽപാഹാരതയാ ദ്വിജാഃ ।
ഗുണാൻഗുണശതൈർജ്ഞാത്വാ ദോഷാന്ദോഷശതൈരപി ॥ 240.54 ॥

ഹേതൂൻഹേതുശതൈശ്ചിത്രൈശ്ചിത്രാന്വിജ്ഞായ തത്ത്വതഃ ।
അപാം ഫേനോപമം ലോകം വിഷ്ണോർമായാശതൈഃ കൃതം ॥ 240.55 ॥

ചിത്രഭിത്തിപ്രതീകാശം നലസാരമനർഥകം ।
തമഃ സംഭ്രമിതം ദൃഷ്ട്വാ വർഷബുദ്ബുദസംനിഭം ॥ 240.56 ॥

നാശപ്രായം സുഖാധാനം നാശോത്തരമഹാഭയം ।
രജസ്തമസി സംമഗ്നം പങ്കേ ദ്വിപമിവാവശം ॥ 240.57 ॥

സാംഖ്യാ വിപ്രാ മഹാപ്രാജ്ഞാസ്ത്യക്ത്വാ സ്നേഹം പ്രജാകൃതം ।
ജ്ഞാനജ്ഞേയേന സാംഖ്യേന വ്യാപിനാ മഹതാ ദ്വിജാഃ ॥ 240.58 ॥

രാജസാനശുഭാൻഗന്ധാംസ്താമസാംശ്ച തഥാവിധാൻ ।
പുണ്യാംശ്ച സാത്ത്വികാൻഗന്ധാൻസ്പർശജാന്ദേഹസംശ്രിതാൻ ॥ 240.59 ॥

ഛിത്ത്വാഽഽമജ്ഞാനശസ്ത്രേണ തപോദണ്ഡേന സത്തമാഃ ।
തതോ ദുഃഖാദികം ഘോരം ചിന്താശോകമഹാഹ്രദം ॥ 240.60 ॥

വ്യാധിമത്യുമഹാഘോരം മഹാഭയമഹോരഗം ।
തതഃ കൂർമം രജോമീനം പ്രജ്ഞയാ സന്തരന്ത്യുത ॥ 240.61 ॥

സ്നേഹപങ്കം ജരാദുർഗം സ്പർശദ്വീപം ദ്വിജോത്തമാഃ ।
കർമാഗാധം സത്യതീരം സ്ഥിതം വ്രതമനീഷിണഃ ॥ 240.62 ॥

ഹർഷസംഘമഹാവേഗം നാനാരസസമാകുലം ।
നാനാപ്രീതിമഹാരത്നം ദുഃഖജ്വരസമീരിതം ॥ 240.63 ॥

ശോകതൃഷ്ണാമഹാവർതം തീക്ഷ്ണവ്യാധിമഹാരുജം ।
അസ്ഥിസംഘാതസംഘട്ടം ശ്ലേഷ്മയോഗം ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ 240.64 ॥

ദാനമുക്താകരം ഘോരം ശോണിതോദ്ഗാരവിദ്രുമം ।
ഹസിതോത്ക്രുഷ്ടനിർഘോഷം നാനാജ്ഞാസുദുഷ്കരം ॥ 240.65 ॥

രോദനാശ്രുമലക്ഷാരം സംഗയോഗപരായണം ।
പ്രലബ്ധ്വാ ജന്മലോകോ യം പുത്രബാന്ധവപത്തനം ॥ 240.66 ॥

അഹിംസാസത്യമര്യാദം പ്രാണയോഗമയോർമിലം ।
വൃന്ദാനുഗാമിനം ക്ഷീരം സർവഭൂതപയോദധിം ॥ 240.67 ॥

മോക്ഷദുർലഭവിഷയം വാഡവാസുഖസാഗരം ।
തരന്തി യതയഃ സിദ്ധാ ജ്ഞാനയോഗേന ചാനഘാഃ ॥ 240.68 ॥

തീർത്വാ ച ദുസ്തരം ജന്മ വിശന്തി വിമലം നഭഃ ।
തതസ്താൻസുകൃതീഞ്ജ്ഞാത്വാ സൂര്യോ വഹതിരശ്മിഭിഃ ॥ 240.69 ॥

പദ്മതന്തുവദാവിശ്യ പ്രവഹന്വിഷയാന്ദ്വിജാഃ ।
തത്ര താൻപ്രവഹോ വായുഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ചാനഘാഃ ॥ 240.70 ॥

വീതരാഗാന്യതീൻസിദ്ധാന്വീര്യയുക്താംസ്തപോധനാൻ ।
സൂക്ഷ്മഃ ശീതഃ സുഗന്ധശ്ച സുഖസ്പർശശ്ച ഭോ ദ്വിജാഃ ॥ 240.71 ॥

സപ്താനാം മരുതാം ശ്രേഷ്ഠോ ലോകാൻഗച്ഛതി യഃ ശുഭാൻ ।
സ താന്വഹതി വിപ്രേന്ദ്രാ നഭസഃ പരമാം ഗതിം ॥ 240.72 ॥

നഭോ വഹതി ലോകേശാന്രജസഃ പരമാം ഗതിം ।
രജോ വഹതി വിപ്രേന്ദ്രാഃ സത്ത്വസ്യ പരമാംഗതിം ॥ 240.73 ॥

സത്ത്വം വഹതി ശുദ്ധാത്മാ പരം നാരായണം പ്രഭും ।
പ്രഭുർവഹതി ശുദ്ധാത്മാ പരമാത്മാനമാത്മനാ ॥ 240.74 ॥

പരമാത്മാനമാസാദ്യ തദ്ഭൂതാ യതയോഽമലാഃ ।
അമൃതത്വായ കൽപന്തേ ന നിവർതന്തി ച ദ്വിജാഃ ॥ 240.75 ॥

പരമാ സാ ഗതിർവിപ്രാ നിർദ്വന്ദ്വാനാം മഹാത്മനാം ।
സത്യാർജവരതാനാം വൈ സർവഭൂതദയാവതാം ॥ 240.76 ॥

മുനയ ഊചുഃ
സ്ഥാനമുത്തമമാസാദ്യ ഭഗവന്തം സ്ഥിരവ്രതാഃ ।
ആജന്മമരണം വാ തേ രമന്തേ തത്ര വാ ന വാ ॥ 240.77 ॥

യദത്ര തഥ്യം തത്ത്വം നോ യഥാവദ്വക്തുമർഹസി ।
ത്വദൃതേ മാനവം നാന്യം പ്രഷ്ടുമർഹാമ സത്തമ ॥ 240.78 ॥

മോക്ഷദോഷോ മഹാനേഷ പ്രാപ്യ സിദ്ധിം ഗതാനൃഷീൻ ।
യദി തത്രൈവ വിജ്ഞാനേ വർതന്തേ യതയഃ പരേ ॥ 240.79 ॥

പ്രവൃത്തിലക്ഷണം ധർമം പശ്യാമ പരമം ദ്വിജ ।
മഗ്നസ്യ ഹി പരേ ജ്ഞാനേ കിന്തു ദുഃഖാന്തരം ഭവേത് ॥ 240.80 ॥

വ്യാസ ഉവാച
യഥാനായായം മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ പ്രശ്നഃ പൃഷ്ടശ്ച സങ്കടഃ ।
ബുധാനാമപി സംമോഹഃ പ്രശ്നേഽസ്മിന്മുനിസത്തമാഃ ॥ 240.81 ॥

അത്രാപി തത്ത്വം പരമം ശൃണുധ്വം വചനം മമ ।
ബുദ്ധിശ്ച പരമാ യത്ര കപിലാനാം മഹാത്മനാം ॥ 240.82 ॥

ഇന്ദ്രിയാണ്യപി ബുധ്യന്തേ സ്വദേഹം ദേഹിനാം ദ്വിജാഃ ।
കരണാന്യാത്മനസ്താനി സൂക്ഷ്മം പശ്യന്തി തൈസ്തു സഃ ॥ 240.83 ॥

ആത്മനാ വിപ്രഹീണാനി കാഷ്ഠകുഡ്യസമാനി തു ।
വിനശ്യന്തി ന സന്ദേഹോ വേലാ ഇവ മഹാർണവേ ॥ 240.84 ॥

ഇന്ദ്രിയൈഃ സഹ സുപ്തസ്യ ദേഹിനോ ദ്വിജസത്തമാഃ ।
സൂക്ഷ്മശ്ചരതി സർവത്ര നഭസീവ സമീരണഃ ॥ 240.85 ॥

സ പശ്യതി യഥാന്യായം സ്മൃത്വാ സ്പൃശതി ചാനഘാഃ ।
ബുധ്യമാനോ യഥാപൂർവമഖിലേനേഹ ഭോ ദ്വിജാഃ ॥ 240.86 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി ഹ സർവാണി സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ യഥാവിധി ।
അനീശത്വാത്പ്രലീയന്തേ സർപാ വിഷഹതാ ഇവ ॥ 240.87 ॥

ഇന്ദ്രിയാണി ഹ സർവാണി സ്വസ്ഥാനേഷ്വേവ സർവശഃ ।
ആക്രമ്യ ഗതയഃ സൂക്ഷ്മാവ(ശ്ച)രത്യാത്മാ ന സംശയഃ ॥ 240.88 ॥

സത്ത്വസ്യ ച ഗുണാൻകൃത്സ്നാന്രജസശ്ച ഗുണാൻപുനഃ ।
ഗുണാംശ്ച തമസഃ സർവാൻഗുണാൻബുദ്ധേശ്ച സത്തമാഃ ॥ 240.89 ॥

ഗുണാംശ്ച മനസശ്ചാപി നഭസശ്ച ഗുണാംസ്തഥാ ।
ഗുണാന്വായോശ്ച സർവജ്ഞാഃ സ്നേഹജാംശ്ച ഗുണാൻപുനഃ ॥ 240.90 ॥

അപാം ഗുണാസ്തഥാ വിപ്രാഃ പാർഥിവാംശ്ച ഗുണാനപി ।
സർവാനേവ ഗുണൈർവ്യാപ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞേഷു ദ്വിജോത്തമാഃ ॥ 240.91 ॥

ആത്മാ ചരതി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ കർമണാ ച ശുഭാശുഭേ ।
ശിഷ്യാ ഇവമഹാത്മാനമിന്ദ്രിയാണി ച തം ദ്വിജാഃ ॥ 240.92 ॥

പ്രകൃതിം ചാപ്യതിക്രമ്യ സുദ്ധം സൂക്ഷ്മം പരാത്പരം ।
നാരായണം മഹാത്മാനം നിർവികാരം പരാത്പരം ॥ 240.93 ॥

വിമുക്തം സർവപാപേക്ഷ്യഃ പ്രവിഷ്ടം ച ഹ്യനാമയം ।
പരമാത്മാനമഗുണം നിർവൃതം തം ച സപ്തമാഃ ॥ 240.94 ॥

ശ്രേഷ്ഠം തത്ര മനോ വിപ്രാ ഇന്ദ്രിയാണി ച ഭോഃ ദ്വിജാഃ ।
ആഗച്ഛന്തി യഥാകാലം ഗുരോഃ സന്ദേശകാരിണഃ ॥ 240.95 ॥

ശക്യം വാഽൽപേന കാലേന ശാന്തിം പ്രാപ്തും ഗുണാംസ്തഥാ ।
ഏവമുക്തേന വിപ്രേന്ദ്രാഃ സാംഖ്യ യോഗേന മോക്ഷിണീം ॥ 240.96 ॥

സാംഖ്യാ വിപ്രാ മഹാപ്രാജ്ഞാ ഗച്ഛന്തി പരമാം ഗതിം ।
ജ്ഞാനേനാനേന വിപ്രേന്ദ്രാസ്തുല്യം ജ്ഞാനം ന വിദ്യതേ ॥ 240.97 ॥

അത്ര വഃ സംശയോ മാ ഭൂജ്ജ്ഞാനം സാംഖ്യം പരം മതം ।
അക്ഷരം ധ്രുവമേവോക്തം പൂർവം ബ്രഹ്മ സനാതനം ॥ 240.98 ॥

അനാദിമധ്യനിധനം നിർദ്വന്ദ്വം കർതൃ ശാശ്വതം ।
കൂടസ്ഥം ചൈവ നിത്യം ച യദ്വദന്തി ശമാത്മകാഃ ॥ 240.99 ॥

യതഃ സർവാഃ പ്രവർതന്തേ സർഗപ്രലയവിക്രിയാഃ ।
ഏവം ശംസന്തി ശാസ്ത്രേഷു പ്രവക്താരോ മഹർഷയഃ ॥ 240.100 ॥

സർവേ വിപ്രാശ്ച വേദാശ്ച തഥാ സാമവിദോ ജനാഃ ।
ബ്രഹ്മണ്യം പരമം ദേവമനന്തം പരമാച്യുതം ॥ 240.101 ॥

പ്രർഥയന്തശ്ച തം വിപ്രാ വദന്തി ഗുണബുദ്ധയഃ ।
സമ്യഗുക്താസ്തഥാ യോഗാഃ സാംഖ്യാശ്ചാമിതദർശനാഃ ॥ 240.102 ॥

അമൂർതിസ്തസ്യ വിപ്രേന്ദ്രാഃ സാംഖ്യം മൂർതിരിതി ശ്രുതിഃ ।
അഭിജ്ഞാനാനി തസ്യാഽഽഹുർമഹാന്തി മുനിസത്തമാഃ ॥ 240.103 ॥

ദ്വിവിധാനി ഹി ഭൂതാനി പൃഥിവ്യാം ദ്വിജസത്തമാഃ ।
അഗമ്യഗമ്യസഞ്ജ്ഞാനി ഗമ്യം തത്ര വിശിഷ്യതേ ॥ 240.104 ॥

ജ്ഞാനം മഹദ്വൈ മഹതശ്ച വിപ്രാ, വേദേഷു സാംഖ്യേഷു തഥൈവ യോഗേ ।
യച്ചാപി ദൃഷ്ടം വിധിവത്പുരാണേ, സാംഖ്യാഗതം തന്നിഖിലം മുനീന്ദ്രാഃ ॥ 240.105 ॥

യച്ചേതിഹാസേഷു മഹത്സു ദൃഷ്ടം, യഥാർഥശാസ്ത്രേഷു വിശിഷ്ടദൃഷ്ടം ।
ജ്ഞാനം ച ലോകേ യദിഹാസ്തി കിഞ്ചിത്സാംഖ്യാഗതം തച്ച മഹാമുനീന്ദ്രാഃ ॥ 240.106 ॥

സമസ്തദൃഷ്ടം പരമം ബലം ച, ജ്ഞാനം ച മോക്ഷശ്ച യഥാവദുക്തം ।
തപാംസി സൂക്ഷ്മാണി ച യാനി ചൈവ, സാംഖ്യം യഥാവദ്വിഹിതാനി വിപ്രാഃ ॥ 240.107 ॥

വിപര്യയം തസ്യ ഹിതം സദൈവ, ഗച്ഛന്തി സാംഖ്യാഃ സതതം സുഖേന ।
താംശ്ചാപി സന്ധാര്യ തതഃ കൃതാർഥാഃ, പതന്തി വിപ്രായതനേഷു ഭൂയഃ ॥ 240.108 ॥

ഹിത്വാ ച ദേഹം പ്രവിശന്തി മോക്ഷം ദിവൗകസശ്ചാപി ച യോഗസാംഖ്യാഃ ।
അതോഽധികം തേഽഭിരതാ മഹാർഹേ, സാഖ്യേ ദ്വിജാ ഭോ ഇഹ ശിഷ്ടജുഷ്ടേ ॥ 240.109 ॥

തേഷാം തു തിര്യഗ്ഗമനം ഹി ദൃഷ്ടം, നാധോ ഗതിഃ പാപകൃതാം നിവാസഃ ।
ന വാ പ്രധാനാ അപി തേ ദ്വിജാതയോ, യേ ജ്ഞാനമേതന്മുനയോ ന സക്താഃ ॥ 240.110 ॥

സാംഖ്യാം വിശാലം പരമം പുരാണം, മഹാർണവം വിമലമുദാരകാന്തം ।
കൃത്സ്നം ഹി സാംഖ്യാ മുനയാ മഹാത്മനാരായണേ ധാരയഥാപ്രമേയം ॥ 240.111 ॥

ഏതന്മയോക്തം പരമം ഹി തത്ത്വം, നാരായണാദ്വിശ്വമിദം പുരാണം ।
സ സർഗകാലേ ച കരോതി സർഗം, സംഹാരകാലേ ച ഹരേത ഭൂയഃ ॥ 240.112 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വ്യാസഋഷിസംവാദേ സാംഖ്യവിധിനിരൂപണം
നാമൈകോനചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 240 ॥

അധ്യായഃ 241 (133)
വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദേ ക്ഷരാക്ഷരവിചാരനിരൂപണം
മുനയ ഊചുഃ
കിം തദക്ഷരമിത്യുക്തം യസ്മാന്നാഽഽവർതതേ പുനഃ ।
കിംസ്വിത്തത്ക്ഷരമിത്യുക്തം യസ്മാദാവർതതേ പുനഃ ॥ 241.1 ॥

അക്ഷരാക്ഷരയോർവ്യക്തിം പൃച്ഛാമസ്ത്വാം മഹാമുനേ ।
ഉപലബ്ധും മുനിശ്രേഷ്ഠ തത്ത്വേന മുനിപുംഗവ ॥ 241.2 ॥

ത്വം ഹി ജ്ഞാനവിദാം ശ്രേഷ്ഠഃ പ്രോച്യസേ വേദപാരഗൈഃ ।
ഋഷിഭിശ്ച മഹാഭാഗൈര്യതിഭിശ്ച മഹാത്മഭിഃ ॥ 241.3 ॥

തദേതച്ഛ്രോതുമിച്ഛാസ്ത്വത്തഃ സർവം മഹാമതേ ।
ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛാമഃ ശൃണ്വന്തോഽമൃതമുത്തമം ॥ 241.4 ॥

വ്യാസ ഉവാച
അത്ര വോ വർണയിഷ്യാമി ഇതിഹാസം പുരാതനം ।
വസിഷ്ഠസ്യ ച സംവാദം കരാലജനകസ്യ ച ॥ 241.5 ॥

വസിഷ്ഠം ശ്രേഷ്ഠമാസീനമൃഷീണാം ഭാസ്കരദ്യുതിം ।
പപ്രച്ഛ ജനകോ രാജാ ജ്ഞാനം നൈഃശ്രേയസം പരം ॥ 241.6 ॥

പരമാത്മനി കുശലമധ്യാത്മഗതിനിശ്ചയം ।
മൈത്രാവരുണമിമാസീനമഭിവാദ്യ കൃതാഞ്ജലിഃ ॥ 241.7 ॥

സ്വച്ഛന്ദം സുകൃതം ചൈവ മധുരം ചാപ്യനുൽബണം ।
പപ്രച്ഛർഷിവരം രാജാ കരാലജനകഃ പുരാ ॥ 241.8 ॥

കരാലജനക ഉവാച
ഭഗവഞ്ശ്രോതുമിച്ഛാമി പരം ബ്രഹ്മ സനാതനം ।
യസ്മിന്ന പുനരാവൃത്തിം പ്രാപ്നുവന്തി മനീഷിണഃ ॥ 241.9 ॥

യച്ച തത്ക്ഷരമിത്യുക്തം യത്രേദം ക്ഷരതേ ജഗത് ।
യച്ചാക്ഷരമിതി പ്രോക്തം ശിവം ക്ഷേമമനാമയം ॥ 241.10 ॥

വസിഷ്ഠ ഉവാച
ശ്രൂയതാം പൃഥിവീപാല ക്ഷരതീദം യഥാ ജഗത് ।
യത്ര ക്ഷരതി പൂർവേണ യാവത്കാലേന ചാപ്യഥ ॥ 241.11 ॥

യുഗം ദ്വാദശസാഹസ്രം കൽപം വിദ്ധി ചതുര്യുഗം ।
ദശകൽപശതാവർതംമഹസ്തദ്ബ്രാഹ്മുച്യതേ ॥ 241.12 ॥

രാത്രിശ്ചൈതാവതീ രാജന്യസ്യന്തേ പ്രതിബുധ്യതേ ।
സൃജത്യനന്തകർമാണി മഹാന്തം ഭൂതമഗ്രജം ॥ 241.13 ॥

മൂർതിമന്തമമൂർതാത്മാ വിശ്വം ശംഭുഃ സ്വയംഭുവഃ ।
യത്രോത്പത്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി മൂലതോ നൃപസത്തമ ॥ 241.14 ॥

അണിമാ ലഘിമാ പ്രാപ്തിരീശാനം ജ്യോതിരവ്യയം ।
സർവതഃപാണിപാദാന്തം സർവതോഽക്ഷിശിരോമുഖം ॥ 241.15 ॥

സർവതഃശ്രുതിമല്ലോകേ സർവമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി ।
ഹിരണ്യഗർഭോ ഭഗവാനേഷ ബുദ്ധിരിതി സ്മൃതിഃ ॥ 241.16 ॥

മഹാനിതി ച യോഗേഷു വിരിഞ്ചിരിതി ചാപ്യഥ ।
സാംഖ്യേ ച പഠ്യതേ ശാസ്ത്രേ നാമഭിർബഹുധാത്മകഃ ॥ 241.17 ॥

വിചിത്രരൂപോ വിശ്വാത്മാ ഏകാക്ഷര ഇതി ശ്രുതഃ ।
ധൃതമേകാത്മകം യേന കൃത്സ്നം ത്രൈലോക്യമാത്മനാ ॥ 241.18 ॥

തഥൈവ ബഹുരൂപത്വാദ്വിശ്വരൂപ ഇതി ശ്രുതഃ ।
ഏഷ വൈ വിക്രിയാപന്നഃ സൃജത്യാത്മാനമാത്മനാ ॥ 241.19 ॥

പ്രധാനം തസ്യ സംയോഗാദുത്പന്നം സുമഹത്പുരം ।
അഹങ്കാരം മഹാതേജാഃ പ്രജാപതിനമസ്കൃതം ॥ 241.20 ॥

അവ്യക്താദ്വ്യക്തിമാപന്നം വിദ്യാസർഗം വദന്തി തം ।
മഹാന്തം ചാപ്യഹങ്കാരമവിദ്യാസർഗ ഏവ ച ॥ 241.21 ॥

അചരശ്ച ചരശ്ചൈവ സമുത്പന്നൗ തഥൈകതഃ ।
വിദ്യാഽവിദ്യോതി വിഖ്യാതേ ശ്രുതിശാസ്ത്രാനുചിന്തകൈഃ ॥ 241.22 ॥

ഭൂതസർഗമഹങ്കാരത്തൃതീയം വിദ്ധി പാർഥിവ ।
അഹങ്കാരേഷു നൃപതേ ചതുർഥം വിദ്ധി വൈകൃതം ॥ 241.23 ॥

വായുർജ്യോതിരഥാഽഽകാശമാപോഽഥ പൃഥിവീ തഥാ ।
ശബ്ദസ്പർശൗ ച രൂപം ച രസോ ഗന്ധസ്തഥൈവ ച ॥ 241.24 ॥

ഏവം യുഗപദുത്പന്നം ദശവർഗമസംശയം ।
പഞ്ചമം വിദ്ധി രാജേന്ദ്ര ഭൗതികം സർഗമർഥകൃത് ॥ 241.25 ॥

ശ്രോത്രം ത്വക്ചക്ഷുഷീ ജിഹ്വാ ഘ്രാണമേവ ച പഞ്ചമം ।
വാഘസ്തൗ ചൈവ പാദൗ ച പായുർമേഢ്രം തഥൈവ ച ॥ 241.26 ॥

ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ചൈതാനി തഥാ കർമേന്ദ്രിയാണി ച ।
സംഭൂതാനീഹ യുഗപന്മനസാ സഹ പാർഥിവ ॥ 241.27 ॥

ഏഷാ തത്ത്വചതുർവിംശാ സർവാഽഽകൃതിഃ പ്രവർതതേ ।
യാം ജ്ഞാത്വാ നാഭിശോചന്തി ബ്രാഹ്മണാസ്തത്ത്വദർശിനഃ ॥ 241.28 ॥

ഏവമേതത്സമുത്പന്നം ത്രൈലോക്യമിദമുത്തമം ।
വേദിതവ്യം നരശ്രേഷ്ഠ സദൈവ നരകാർണവേ ॥ 241.29 ॥

സയക്ഷഭൂതഗന്ധർവേ സകിംനരമഹോരഗേ ।
സചാരണപിശാചേ വൈ സദേവർഷിനിശാചരേ ॥ 241.30 ॥

സദംശകീടമശകേ സപൂതികൃമിമൂഷകേ ।
ശുനി ശ്വപാകേ ചൈണേയേ സചാണ്ഡാലേ സപുൽകസേ ॥ 241.31 ॥

ഹസ്ത്യശ്വഖരശാർദൂലേ സവൃകേ ഗവി ചൈവ ഹ ।
യാ ച മൂർതിശ്ച യത്കിഞ്ചിത്സർവത്രൈതന്നിദർശനം ॥ 241.32 ॥

ജലേ ഭുവി തഥാഽഽകാശേ നാന്യത്രേതി വിനിശ്ചയഃ ।
സ്ഥാനം ദേഹവതാമാസീദിത്യേവനുശുശ്രുമ ॥ 241.33 ॥

കൃത്സ്നമേതാവതസ്താത ക്ഷരതേ വ്യക്തസഞ്ജ്ഞകഃ ।
അഹന്യഹനി ഭൂതാത്മാ യച്ചാക്ഷര ഇതി സ്മൃതം ॥ 241.34 ॥

തതസ്തത്ക്ഷരമിത്യുക്തം ക്ഷരതീദം യഥാ ജഗത് ।
ജഗന്മോഹാത്മകം ചാഽഽഹുരവ്യക്താദ്വ്യക്തസഞ്ജ്ഞകം ॥ 241.35 ॥

മഹാംശ്ചൈവാക്ഷരോ നിത്യമേതത്ക്ഷരവിവർജനം ।
കഥിതം തേ മഹാരാജ യസ്മാന്നാഽഽവർതതേ പുനഃ ॥ 241.36 ॥

പഞ്ചവിംശതികോഽമൂർതഃ സ നിത്യസ്തത്ത്വസഞ്ജ്ഞകഃ ।
സത്ത്വസംശ്രയണാത്തത്വം സത്ത്വമാഹുർമനീഷിണഃ ॥ 241.37 ॥

യദമൂർതിഃ സൃജദ്വ്യക്തം തന്മൂർതിമധിതിഷ്ഠതി ।
ചതുർവിംശതിമോ വ്യക്തോ ഹ്യമൂർതിഃ പഞ്ചവിംശകഃ ॥ 241.38 ॥

സ ഏവ ഹൃദി സർവാസു മൂർതിഷ്വാതിഷ്ഠതാഽഽത്മവാൻ ।
ചേതയംശ്ചേതനീം നിത്യം സർവമൂർതിരമൂർതിമാൻ ॥ 241.39 ॥

സർഗപ്രലയധർമേണ സ സർഗപ്രലയാത്മകഃ ।
ഗോചരേ വർതതേ നിത്യം നിർഗുണോ ഗുണസഞ്ജ്ഞിതഃ ॥ 241.40 ॥

ഏവമേഷ മഹാത്മാ ച സർഗപ്രലയകോടിശഃ ।
വികുർവാണഃ പ്രകൃതിമാന്നാഭിമന്യേത ബുദ്ധിമാൻ ॥ 241.41 ॥

തമഃസത്ത്വരജോയുക്തസ്താസു താസ്വിഹ യോനിഷു ।
ലീയതേ പ്രതിബുദ്ധത്വാദബുദ്ധജനസേവനാത് ॥ 241.42 ॥

സഹവാസനിവാസത്വാദ്ബാലോഽഹമിതി മന്യതേ ।
യോഽഹം ന സോഽഹമിത്യുക്തേ ഗുണാനേവാനുവർതതേ ॥ 241.43 ॥

തമസാ താമസാൻഭാവന്വിവിധാൻപ്രതിപദ്യതേ ।
രജസാ രാജസാംശ്ചൈവ സാത്ത്വികാൻസത്ത്വസങ്ക്ഷയാത് ॥ 241.44 ॥

ശുക്ലലോഹിതകൃഷ്ണാനി രൂപാണ്യേതാനി ത്രീണി തു ।
സർവാണ്യേതാനി രൂപാണി ജാനീഹി പ്രാകൃതാനി തു ॥ 241.45 ।
താമസാ നിരയം യാന്തി രാജസാ മാനുഷാനഥ ।
സാത്ത്വികാ ദേവലോകായ ഗച്ഛന്തി സുഖഭാഗിനഃ ॥ 241.46 ॥

നിഷ്കേവലേന പാപേന തിര്യഗ്യോനിമവാപ്നുയാത് ।
പുണ്യപാപേഷു മാനുഷ്യം പുണ്യമാത്രേണ ദേവതാഃ ॥ 241.47 ॥

ഏവമവ്യക്തവിഷയം മോക്ഷമാഹുർമനീഷിണഃ ।
പഞ്ചവിംശതിമോ യോഽയം ജ്ഞാനാദേവ പ്രവർതതേ ॥ 241.48 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദേ
ക്ഷരാക്ഷരവിചാരനിരൂപണം നാമ ഏകചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 241 ॥

അധ്യായഃ 242 (134)
വശിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദവർണനം
വസിഷ്ഠ ഉവാച
ഏവമപ്രതിബുദ്ധത്വാദബുദ്ധമനുവർതതേ ।
ദേഹാദ്ദേഹസഹസ്രാണി തഥാ ച ന സ ഭിദ്യതേ ॥ 242.1 ॥

തിര്യഗ്യോനിസഹസ്രേഷു കദാചിദ്ദേവതാസ്വപി ।
ഉത്പദ്യതി തപോയോഗാദ്ഗുണൈഃ സഹ ഗുണക്ഷയാത് ॥ 242.2 ॥

മനുഷ്യത്വാദ്ദിവം യാതി ദേവോ മാനുഷ്യമേതി ച ।
മാനുഷ്യാന്നിരയസ്ഥാനമാലയം പ്രതിപദ്യതേ ॥ 242.3 ॥

കോഷകാരോ യഥാഽഽത്മാനം കീടഃ സമഭിരുന്ധതി ।
സൂത്രതന്തുഗുണൈർനിത്യം തഥാഽയമഗുണോ ഗുണൈഃ ॥ 242.4 ॥

ദ്വന്ദ്വംമേതി ച നിർദ്വന്ദ്വസ്താസു താസ്വിഹ യോനിഷു ।
ശീർഷരോഗേഽക്ഷിരോഗേ ച ദന്തശൂലേ ഗലഗ്രഹേ ॥ 242.5 ॥

ജലോദരേഽതിസാരേ ച ഗണ്ഡമാലവിചർചികേ ।
ശ്വത്രകുഷ്ഠേഽഗ്നിദഗ്ധേ ച സിധ്മാപസ്മാരയോരപി ॥ 242.6 ॥

യാനി ചാന്യാനി ദ്വന്ദ്വാനി പ്രാകൃതാനി ശരീരിണാം ।
ഉത്പദ്യന്തേ വിചിത്രാണി താന്യേവാഽഽത്മാഽഭിമന്യതേ ॥ 242.7 ॥

അഭിമാനാതിമാനാനാം തഥൈവ സുകൃതാന്യപി ।
ഏകവാസാശ്ചതുർവാസാഃ ശായീ നിത്യമധസ്തഥാ ॥ 242.8 ॥

മണ്ഡൂകശായീ ച തഥാ വീരാസനഗതസ്തഥാ ।
വീരമാസനമാകാശേ തഥാ ശയനമേവ ച ॥ 242.9 ॥

ഇഷ്ടകാപ്രസ്തരേ ചൈവ ചക്രകപ്രസ്തരേ തഥാ ।
ഭസ്മാപ്രസ്തരശായീ ച ഭൂമിശയ്യാനുലേപനഃ ॥ 242.10 ॥

വീരസ്ഥാനാംബുപാകേ ച ശയനം ഫലകേഷു ച ।
വിവിധാസു ച ശയ്യാസു ഫലഗൃഹ്യാന്വിതാസു ച ॥ 242.11 ॥

ഉദ്യാനേ ഖലലാഗ്നേ തു ക്ഷൗമകൃഷ്ണാജിനാന്വിതഃ ।
മണിവാലപരീധാനോ വ്യാഘ്രചർമപരിച്ഛദഃ ॥ 242.12 ॥

സിംഹചർമപരീധാനഃ പട്ടവാസാസ്തഥൈവ ച ।
ഫലകം(?)പരിധാനശ്ച തഥാ കടകവസ്ത്രധൃക് ॥ 242.13 ॥

കടൈകവസനശ്ചൈവ ചീരവാസാസ്തഥൈവ ച ।
വസ്ത്രാണി ചാന്യാനി ബഹൂന്യഭിമത്യ യ ബുദ്ധിമാൻ ॥ 242.14 ॥

ഭോജനാനി വിചിത്രാണി രത്നാനി വിവിധാനി ച ।
ഏകരാത്രാന്തരാശിത്വമേകകാലിഭോജനം ॥ 242.15 ॥

ചതുർഥാഷ്ടമകാലം ച ഷഷ്ഠകാലികമേവ ച ।
ഷഡ്രാത്രഭോജനശ്ചൈവ തഥാ ചാഷ്ടാഹഭോജനഃ ॥ 242.16 ॥

മാസോപവാസീ മൂലാശീ ഫലാഹാരസ്തഥൈവ ച ।
വായുഭക്ഷശ്ച പിണ്യാകദധിഗോമയഭോജനഃ ॥ 242.17 ॥

ഗോമൂത്രഭോജനശ്ചൈവ കാശപുഷ്പാശനസ്തഥാ ।
ശൈവാലഭോജനശ്ചൈവ തഥാ ചാന്യേന വർതയൻ ॥ 242.18 ॥

വർതയഞ്ശീർമപർണൈശ്ച പ്രകീർണഫലഭോജനഃ ।
വിവിധാനി ച കൃച്ഛ്രാണി സേവതേ സിദ്ധികാങ്ക്ഷയാ ॥ 242.19 ॥

ചാന്ദ്രായണാനി വിധിവല്ലിംഗാനി വിവിധാനി ച ।
ചാതുരാശ്രമ്യയുക്താനി ധർമാധർമാശ്രയാണ്യപി ॥ 242.20 ॥

ഉപാശ്രയാനപ്യപരാൻപാഖണ്ഡാന്വിവിധാനപി ।
വിവിക്താശ്ച ശിലാഛായാസ്തഥാ പ്രസ്രവണാനി ച ॥ 242.21 ॥

പുലിനാനി വിവിക്താനി വിവിധാനി തപാംസി ച ।
യജ്ഞാംശ്ച വിവിധാകാരാന്വിദ്യാശ്ച വിവിധാസ്തഥാ ॥ 242.22 ॥

നിയമാന്വിവിധാംശ്ചാപി വിവിധാനി തപാംസി ച ।
യജ്ഞാംശ്ച വിവിധാകാരാന്വിദ്യാശ്ച വിവിധാസ്തഥാ ॥ 242.23 ॥

വണിക്പഥം ദ്വിജക്ഷത്രവൈശ്യശൂദ്രാംസ്തഥൈവ ച ।
ദാനാം ച വിവിധാകാരം ദീനാന്ധകൃപണാദിഷു ॥ 242.24 ॥

അഭിമന്യേത സന്ധാതും തഥൈവ വിവിധാൻഗുണാൻ ।
സത്ത്വം രജസ്തമശ്ചൈവ ധർമാർഥൈ കാമ ഏവ ച ॥ 242.25 ॥

യജനാധ്യയനേ ദാനം തഥൈവാഽഽഹുഃ പ്രതിഗ്രഹം ।
യാജനാധ്യാപനേ ചൈവ തഥാഽന്യദപി കിഞ്ചന ॥ 242.26 ॥

യജനാധ്യയനേ ദാനം തഥൈവാഽഽഹുഃ പ്രതിഗ്രഹം ।
യാജനാധ്യാപനേ ചൈവ തഥാഽന്യദപി കിഞ്ചന ॥ 242.27 ॥

ജന്മമൃത്യുവിധാനേന തഥാ വിശസനേന ച ।
ശുഭാശുഭമയം സർവമേതദാഹുഃ സനാതനം ॥ 242.28 ॥

പ്രകൃതിഃ കുരുതേ ദേവീ ഭയം പ്രലയമേവ ച ।
ദിവസാന്തേ ഗുണാനേതാനതീത്യൈകോഽവതിഷ്ഠതേ ॥ 242.29 ॥

രശ്മിജാലമിവാഽഽദിത്യസ്തത്കാലം സംനിയച്ഛതി ।
ഏവമേവൈഷ തത്സർവം ക്രീഡാർഥമഭിമന്യതേ ॥ 242.30 ॥

ആത്മരൂപഗുണാനേതാന്വിവിധാൻഹൃദയപ്രിയാൻ ।
ഏവമേതാം പ്രകുർവാണഃ സർഗപ്രലയധർമിണീം ॥ 242.31 ॥

ക്രിയാം ക്രിയാപഥേ രക്തസ്ത്രിഗുണസ്ത്രിഗുണാധിപഃ ।
ക്രിയാക്രിയാപതോപേതസ്തഥാ തദിതി മന്യതേ ॥ 242.32 ॥

പ്രകൃത്യാ സർവമേവേദം ജഗദന്ധീകൃതം വിഭോ ।
രജസാ തമസാ ചൈവ വ്യാപ്തം സർവമനേകധാ ॥ 242.33 ॥

ഏവം ദ്വന്ദ്വാന്യതീതാനി മമ വർതന്തി നിത്യശഃ ।
മത്ത ഏതാനി ജായന്തേ പ്രലയേ യാന്തി മാമപി ॥ 242.34 ॥

നിസ്തർതവ്യാൺഥൈതാനി സർവാണീതി നരാധിപ ।
മന്യതേ പക്ഷബുദ്ധത്വാത്തഥൈവ സുകൃതാന്യപി ॥ 242.35 ॥

ഭോക്തവ്യാനി മമൈതാനി വേവലോകഗതേന വൈ ।
ഇഹൈവ ചൈനം ഭോക്ഷ്യാമി ശുഭാസുഭഫലോദയം ॥ 242.36 ॥

സുഖമേവം തു കർതവ്യം സകൃത്കൃത്വാ സുഖം മമ ॥

യാവദേവ തു മേ സൗഖ്യം ജാത്യാം ജാത്യാം ഭവിഷ്യതി ॥ 242.37 ॥

ഭവിഷ്യതി ന മേ ദുഃഖം കൃതേനേഹാപ്യനന്തകം ।
സുഖദുഃഖം ഹി മാനുഷ്യം നിരയേ ചാപി മജ്ജനം ॥ 242.38 ॥

നിരയാച്ചാപി മാനുഷ്യം കാലേനൈഷ്യാമ്യഹം പുനഃ ।
മനുഷ്യത്വാച്ച ദേവത്വം ദേവത്വാത്പൗരുഷം പുനഃ ॥ 242.39 ॥

മനുഷ്യത്വാച്ച നിരയം പര്യായേണോപഗച്ഛതി ।
ഏഷ ഏവം ദ്വിജാതീനാമാത്മാ വൈ സ ഗുണൈർവൃതഃ ॥ 242.40 ॥

തേന ദേവമനുഷ്യേഷു നിരയം ചോപപദ്യതേ ।
മമത്വേനാഽഽവൃതോ നിത്യം തത്രൈവ പരിവർതതേ ॥ 242.41 ॥

സർഗകോടിസഹസ്രാണി മരണാന്താസു മൂർതിഷു ।
യ ഏവം കുരുതേ കർമ ശൂഭാശുഭഫലാത്മകം ॥ 242.42 ॥

സ ഏവ ഫലമാപ്നോതി ത്രിഷു ലോകേഷു മൂർതിമാൻ ।
പ്രകൃതിഃ കുരുതേ കർമശുഭശുഭഫലാത്മകം ॥ 242.43 ॥

പ്രകൃതിശ്വ തഥാഽഽനോതി ത്രിഷു ലോകേഷു കാമണാ ।
തിര്യഗ്യോനിമനുഷ്യത്വലേ ദേവലോകേ തഥൈവ ച ॥ 242.44 ॥

ത്രീണി സ്ഥാനാനി ചൈതാനി ജാനീയാത്പ്രാകൃതാനി ഹ ।
അലിംഗപ്രകൃതിത്വാച്ച ലിംഗൈരപ്യനുമീയതേ ॥ 242.45 ॥

തഥൈവ പൗരുഷം ലിംഗമനുമാനാദ്ധി മന്യതേ ।
സ ലിംഗാന്തരമാസാദ്യ പ്രാകൃതം ലിംഗമവ്രണം ॥ 242.46 ॥

വ്രണദ്വാരാണ്യധിഷ്ഠായ കർമാണ്യാത്മനി മന്യതേ ।
ശ്രോത്രാദീനി തു സർവാണി പഞ്ച കർമേന്ദ്രിയാണ്യഥ ॥ 242.47 ॥

രാഗാദീനി പ്രവർതന്തേ ഗുണേഷ്വിഹ ഗുണൈഃ സഹ ।
അഹമേതാനി വൈ കുർവന്മമൈതാനീന്ദ്രിയാണിഹ ॥ 242.48 ॥

നിരിന്ദ്രിയോ ഹി മന്യേത വ്രണവാനസ്മി നിർവ്രണഃ ।
അലിംഗോ ലിംഗമാത്മാനമകാലം കാലമാത്മനഃ ॥ 242.49 ॥

അസത്ത്വം സത്ത്വമാത്മാനമമൃതം മൃതമാത്മനഃ ।
അമൃത്യും മൃത്യുമാത്മാത്മാനമഭവം ഭവമാത്മനഃ ॥ 242.50 ॥

അക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രമാത്മാനമസംഗം സംഗമാത്മനഃ ।
അതത്ത്വം തത്ത്വമാത്മാനമഭവം ഭവമാത്മനഃ ॥ 242.51 ॥

അക്ഷരം ക്ഷരമാത്മാനമബുദ്ധത്വാദ്ധി മന്യതേ ।
ഏവമപ്രതിബുദ്ധത്വാദബുദ്ധജനസേവനാത് ॥ 242.52 ॥

സർഗകോടിസഹസ്രാണി പതനാന്താനി ഗച്ഛതി ।
ജന്മാന്തരസഹസ്രാണി മരണാന്താനി ഗച്ഛതി ॥ 242.53 ॥

തിര്യഗ്യോനിമനുഷ്യത്വേ ദേവലോകേ തഥൈവ ച ।
ചന്ദ്രമാ ഇവ കോശാനാം പുനസ്തത്ര സഹസ്രശഃ ॥ 242.54 ॥

നീയതേഽപ്രതിബുദ്ധത്വാദേവമേവ കുബുദ്ധിമാൻ ।
കലാ പഞ്ചദശീ യോനിസ്തദ്ധാമ ഇതി പഠ്യതേ ॥ 242.55 ॥

നിത്യമേവ വിജാനീഹി സോമം വൈ ഷോഡശാംശകൈഃ ।
കലയാ ജായതേഽജസ്രം പുനഃ പുനരബുദ്ധിമാൻ ॥ 242.56 ॥

ധീമാംശ്ചായം ന ഭവതി നൃപ ഏവം ഹി ജായതേ ।
ഷോഡശീ തു കലാ സൂക്ഷ്മാ സ സോമ ഉപധാര്യതാം ॥ 242.57 ॥

ന തൂപയൂജ്യതേ ദേവൈർദൈവാനപി യുനക്തി സഃ ।
മമത്വം ക്ഷപയിത്വാ തു ജായതേ നൃപസത്തമ ॥

പ്രകൃതേസ്ത്രിഗുണായാസ്തു സ ഏവ ത്രിഗുണോ ഭവേത് ॥ 242.58 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദേ
ദ്വിചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 242 ॥

രഹ്മപുരാണം

അധ്യായഃ 243 (135)
വശിഷ്ഠം പ്രതി മോക്ഷധർമവിഷയകോ ജനകപ്രശ്നഃ
ജനക ഉവാച
അക്ഷരക്ഷരയോരേഷ ദ്വയോഃ സംബന്ധ ഇഷ്യതേ ।
സ്ത്രീപുംസയോർവാ സംബന്ധ സ വൈ പുരുഷ ഉച്യതേ ॥ 243.1 ॥

ഋതേ തു പുരുഷം നേഹ സ്ത്രീ ഗർഭാന്ധാരയത്യുത ।
ഋതേ സ്ത്രിയം ന പുരുഷോ രൂപം നിർവർതതേ തഥാ ॥ 243.2 ॥

അന്യോന്യസ്യാഭിസംബന്ധാനയോന്യഗുണസംശ്രയാത് ।
രൂപം നിർവർതയേദേതദേവം സർവാസു യോനിഷു ॥ 243.3 ॥

രത്യർഥമതിസംയോഗാദന്യോന്യഗുമസംശ്രയാത് ।
ഋതൗ നിർവർതതേ രൂപം തദ്വക്ഷ്യാമി നിദർശനം ॥ 243.4 ॥

യേ ഗുണാഃ പരുഷസ്യേഹ യേ ച മാതുർഗുണാസ്തഥാ ।
അസ്ഥി സ്നായു ച മജ്ജാ ച ജാനീമഃ പിതൃതോ ദ്വിജ ॥ 243.5 ॥

ത്വങ്മാസശോണിതം ചേതി മാതൃജാന്യനുശുശ്രുമ ।
ഏവമേതദ്ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ വേദശാസ്ത്രേഷു പഠ്യതേ ॥ 243.6 ॥

പ്രമാണം യച്ച വേദോക്തം ശാസ്ത്രോക്തം യച്ച പഠ്യതേ ।
വേദശാസ്ത്രപ്രമാണം ച പ്രമാണം തത്സനാതനം ॥ 243.7 ॥

ഏവമേവാഭിസംബന്ധൗ നിത്യം പ്രകൃതിപൂരുഷൗ ।
യച്ചാപി ഭഗവംസ്തസ്മാന്മോക്ഷധർമോ ന വിദ്യതേ ॥ 243.8 ॥

അഥവാഽനന്തരകൃതം കിഞ്ചിദേവ നിദർശനം ।
തന്മമാഽഽചക്ഷ്വ തത്ത്വേന പ്രത്യക്ഷോ ഹ്യസി സർവദാ ॥ 243.9 ॥

മോക്ഷകാമാ വയം ചാപി കാങ്ക്ഷാമോ യദനാമയം ।
അജേയമജരം നിത്യമതീന്ദ്രിയമനീശ്വരം ॥ 243.10 ॥

വസിഷ്ഠ ഉവാച
യദേതദുക്തം ഭവതാ വേദശാസ്ത്രനിദർശനം ।
ഏവമേതദ്യതാ വക്ഷ്യേ തത്ത്വഗ്രാഹീ യഥാ ഭവാൻ ॥ 243.11 ॥

ധാര്യതേ ഹി ത്വായാ ഗ്രന്ഥ ഉഭയോർവേദശാസ്ത്രയോഃ ।
ന ച ഗ്രന്ഥസ്യ തത്ത്വജ്ഞോ യഥാതത്ത്വം നരേശ്വര ॥ 243.12 ॥

യോ ഹി വേദേ ച ശാസ്ത്രേ ച ഗ്രാന്ഥധാരണതത്പരഃ ।
ന ച ഗ്രന്താർഥതത്ത്വജ്ഞസ്തസ്യ തദ്ധാരണം വൃഥാ ॥ 243.13 ॥

ഭാരം സ വഹതേ തസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യാർഥം ന വേത്തി യഃ ।
യസ്തു ഗ്രന്ഥാർഥതത്ത്വജ്ഞോ നാസ്യ ഗ്രന്ഥാഗമോ വൃഥാ ॥ 243.14 ॥

ഗ്രന്ഥസ്യാർഥം സ പൃഷ്ടസ്തു മാദൃശോ വക്തുമർഹതി ।
യഥാതത്ത്വാഭിഗമനാദർഥം തസ്യ സ വിന്ദതി ॥ 243.15 ॥

ന യഃ സമുത്സുകഃ കശ്ചിദ്ഗ്രന്ഥാർഥം സ്ഥൂലബുദ്ധിമാൻ ।
സ കഥം മന്ദവിജ്ഞാനോ ഗ്രന്ഥം വക്ഷ്യതി നിർണയാത് ॥ 243.16 ॥

അജ്ഞാത്വാ ഗ്രന്ഥതത്ത്വാനി വാദം യഃ കുരുതേ നരഃ ।
ലോഭാദ്വാഽപ്യഥവാ ദംഭാത്സ പാപീ നരകം വ്രജേത് ॥ 243.17 ॥

നിർണയം ചാപി ച്ഛിദ്രാത്മാ ന തദ്വക്ഷ്യതി തത്ത്വതഃ ।
സോഽപീഹാസ്യാർഥതത്ത്വജ്ഞോ യസ്മാന്നൈവാഽഽത്മവാനപി ॥ 243.18 ॥

തസ്മാത്ത്വം ശൃണു രാജേന്ദ്ര യഥൈതദനുദൃശ്യതേ ।
യഥാ തത്ത്വേന സാംഖ്യേഷു യോഗേഷു ച മഹാത്മസു ॥ 243.19 ॥

യദേവ യോഗാഃ പശ്യന്തി സാംഖ്യം തദനുഗമ്യതേ ।
ഏകം സാംഖ്യാം ച യോഗം ച യഃ യപശ്യതി സ ബുദ്ധിമാൻ ॥ 243.20 ॥

ത്വങ്മാംസം രുധിരം മേദഃ പിത്തം മജ്ജാഽസ്ഥി സ്നായു ച ।
ഏതദൈന്ദ്രിയകം താത യദ്ഭവാനിത്ഥമാത്ഥ മാം ॥ 243.21 ॥

ദ്രവ്യാദ്ദ്രവ്യസ്യ നിർവൃത്തിരിന്ദ്രിയാദിന്ദ്രിയം തഥാ ।
ദേഹാദ്ദേഹമവാപ്നോതി ബീജാദ്ബീജം തഥൈവ ച ॥ 243.22 ॥

നിരിന്ദ്രിയസ്യ ബീജസ്യ നിർദ്രവ്യസ്യാപി ദേഹിനഃ ।
കഥം ഗുണാ ഭവിഷ്യന്തി നിർഗുണത്വാന്മഹാത്മനഃ ॥ 243.23 ॥

ഗുണാ ഗുണേഷു ജായന്തേ തത്രൈവ വിരമന്തി ച ।
ഏവം ഗുണാഃ പ്രകൃതിജാ ജായന്തേ ന ച യാന്തി ച ॥ 243.24 ॥

ത്വങ്മാംസം രുധിരം മേദഃ പിത്തം മജ്ജാഽസ്തി സ്നായു ച ।
അഷ്ടൗ താന്യഥ ശുക്രേണ ജാനീഹി പ്രാകൃതേന വൈ ॥ 243.25 ॥

പുമാംശ്ചൈവാപുമാംസ്ചൈവ സ്ത്രീലിംഗം പ്രാകൃതം സ്മൃതം ।
വായുരേഷ പുമാംശ്ചൈവ രസ ഇത്യഭിധീയതേ ॥ 243.26 ॥

അലിംഗാ പ്രകൃതിർലിംഗൈരുപലഭ്യതി സാഽഽത്മജൈഃ ।
യഥാ പുഷ്പഫലൈർനിത്യം മൂർതം ചാമൂർതയസ്തഥാ ॥ 243.27 ॥

ഏവമപ്യനുമാനേന സ ലിംഗമുപലഭ്യതേ ।
പഞ്ചവിംശതികസ്താത ലിംഗേഷു നിയതാത്മകഃ ॥ 243.28 ॥

അനാദിനിധനോഽനന്തഃ സർവദർശനകേവലഃ ।
കേവലം ത്വഭിമാനിത്വാദ്ഗുണേഷു ഗുണ ഉച്യതേ ॥ 243.29 ॥

ഗുണാ ഗുണവതഃ സന്തി നിർഗുണസ്യ കുതോ ഗുണാഃ ।
തസ്മാദേവം വിജാനന്തി യേ ജനാ ഗുണദർശിനഃ ॥ 243.30 ॥

യദാ ത്വേഷ ഗുണാനേതാൻപ്രാകൃതാനഭിമന്യതേ ।
തദാ സ ഗുണവാനേവ ഗുണഭേദാൻപ്രപശ്യതി ॥ 243.31 ॥

യത്തദ്ബുദ്ധേഃ പരം പ്രാഹുഃ സാംഖ്യയോഗം ച സർവശഃ ।
ബുധ്യമാനം മഹാപ്രാജ്ഞാഃ പ്രബുദ്ധപരിവർജനാത് ॥ 243.32 ॥

അപ്രബുദ്ധം യഥാ വ്യക്തം സ്വഗുണൈഃ പ്രാഹുരീശ്വരം ।
നിർഗുണം ചേശ്വരം നിത്യമധിഷ്ഠാതാരമേവ ച ॥ 243.33 ॥

പ്രകൃതേശ്ച ഗുണാനാം ച പഞ്ചവിംശതികം ബുധാഃ ।
സാംഖ്യയോഗേ ച കുശലാ ബുധ്യന്തേ പരമൈഷിണഃ ॥ 243.34 ॥

യദാ പ്രബുദ്ധമവ്യക്തമവസ്ഥാത(പ)നനീ(ഭീ)രവഃ ।
ബുധ്യമാനം ന ബുധ്യന്തേഽവഗച്ഛന്തി സമം തദാ ॥ 243.35 ॥

ഏതന്നദർശനം സമ്യങ്ന സമ്യഗനുദർശനം ।
ബുധ്യമാനം പ്രബുധ്യന്തേ ദ്വാഭ്യാം പൃഥഗരിന്ദമ ॥ 243.36 ॥

പരസ്പരേണൈതദുക്തം ക്ഷരാക്ഷരനിദർശനം ।
ഏകത്വദർശനം ചാസ്യ നാനാത്വം ചാസ്യ ദർശനം ॥ 243.37 ॥

പഞ്ചവിംശതിനിഷ്ഠോഽയം തദാ സമ്യക്പ്രചക്ഷതേ ।
ഏകത്വദർശനം ചാസ്യ നാനാത്വം ചാസ്യ ദർശനം ॥ 243.38 ॥

തത്ത്വവിത്തത്ത്വയോരേവ പൃഥഗേതന്നിദർശനം ।
പഞ്ചവിംസതിഭിസ്തത്ത്വം തത്ത്വമാഹുർമനീഷിണഃ ॥ 243.39 ॥

നിസ്തത്ത്വം പഞ്ചവിംശസ്യ പരമാഹുർമഷിണഃ ।
വർജ്യസ്യ വർജ്യമാചാരം തത്ത്വം തത്ത്വാത്സനാതനം ॥ 243.40 ॥

കരാലജനക ഉവാച
നാനാത്വൈകത്വമിത്യുക്തം ത്വയൈതദ്ദ്വിജസത്തമ ।
പശ്യതസ്തദ്വി സന്ദിഗ്ധമേതയോർവൈ നിദർശനം ॥ 243.41 ॥

തഥാ ബുദ്ധപ്രബുദ്ധാഭ്യാം ബുധ്യമാനസ്യ ചാനഘ ।
സ്ഥൂലബുദ്ധ്യാ ന പശ്യാമി തത്ത്വമേതന്ന സംശയഃ ॥ 243.42 ॥

അക്ഷരക്ഷരയോരുക്തം ത്വയാ യദപി കാരണം ।
തദപ്യസ്ഥിരബുദ്ധിത്വാത്പ്രനഷ്ടമിവ മേഽനഘ ॥ 243.43 ॥

തദേതച്ഛ്രോതുമിച്ഛാമി നാനാത്വൈകത്വദർശനം ।
ദ്വന്ദ്വം ചൈവാനിരുദ്ധം ച ബുധ്യമാനം ച തത്ത്വതഃ ॥ 243.44 ॥

വിദ്യാവിദ്യേ ച ഭഗവന്നക്ഷരം ക്ഷരമേവ ച ।
സാംഖ്യയോഗം ച കൃത്സ്നേന ബുദ്ധാബുദ്ധിം പൃഥക്പൃഥക് ॥ 243.45 ॥

വസിഷ്ഠ ഉവാച
ഹന്ത തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി യദേതദനുപൃച്ഛസി ।
യോഗകൃത്യം മഹാരാജ പൃഥഗേവ ശൃണുഷ്വ മേ ॥ 243.46 ॥

യോഗകൃത്യം തു യോഗാനാം ധ്യാനമേവ പരം ബലം ।
തച്ചാപി ദ്വിവിധം ധ്യാനമാഹുർവിദ്യാവിദോ ജനാഃ ॥ 243.47 ॥

ഏകഗ്രതാ ച മനസഃ പ്രാണായാമസ്തഥൈവ ച ।
പ്രാണായാമസ്തു സഗുണോ നിർഗുണോ മാനസസ്തഥാ ॥ 243.48 ॥

മൂത്രോത്സർഗേ പുരീഷേ ച ഭോജനേ ച നരാധിപ(?) ।
ദ്വികാലം നോപഭൃഞ്ജീത ശേഷം ഭുഞ്ജീത തത്പരഃ ॥ 243.49 ॥

ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാർഥേഭ്യോ നിവർത്യ മനസാ മുനിഃ ।
ദശദ്വാദശഭിർവാഽപി ചതുർവിംശാത്പരം യതഃ ॥ 243.50 ॥

സ ചോദനാഭിർമതിമാന്നാത്മാനം ചോദയേദഥ ।
തിഷ്ഠന്തമജരം തം തു യത്തദുക്തം മനീഷിഭിഃ ॥ 243.51 ॥

വിശ്വാത്മാ സതതം ജ്ഞേയ ഇത്യേവമനുസുശ്രുമ ।
ദ്രവ്യം ഹ്യഹീനമനസോ നാന്യഥേതി വിനിശ്ചയഃ ॥ 243.52 ॥

വിമുക്തഃ സർവസംഗേഭ്യോ ലവാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
പൂർവരാത്രേ പാർധേ ച ധാരയീത മനോ ഹൃദി ॥ 243.53 ॥

സ്ഥിരീകൃത്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം മനസാ മിഥിലേശ്വര ।
മനോ ബുദ്ധ്യാ സ്ഥിരം കൃത്വാ പാഷാണ ഇവ നിശ്ചലഃ ॥ 243.54 ॥

സ്ഥാണുവച്ചാപ്യകമ്പ്യഃ സ്യാദ്ദാരുവച്ചാപി നിശ്ചലഃ ।
ബുദ്ധ്യാ വിധിവിധാനജ്ഞാസ്തതോ യുക്തം പ്രചക്ഷതേ ॥ 243.55 ॥

ന ശൃണോതി ന ചാഽഽഘ്രാതി ന ച പശ്യതി കിഞ്ചന ।
ന ച സപർശം വിജാനാതി ന ച സങ്കൽപതേ മനഃ ॥ 243.56 ॥

ന ചാപി മന്യതേ കിഞ്ചിന്ന ച ബുധ്യേത കാഷ്ഠവത് ।
തദാ പ്രകൃതിമാപന്നം യുക്തമാഹുർമനീഷിണഃ ॥ 243.57 ॥

ന ഭാതി ഹി യഥാ ദീപോ ദീപ്തിസ്തദ്വച്ച ദൃശ്യതേ ।
നിലിംഗസ്ചാധശ്ചോർധ്വം ച തിര്യഗ്ഗതിമവാപ്നുയാത് ॥ 243.58 ॥

തദാ തദുപപന്നശ്ച യസ്മിന്ദൃഷ്ടേ ച കഥ്യതേ ।
ഹൃദയസ്ഥോഽന്തരാത്മേതി ജ്ഞേയോ ജ്ഞസ്താത മദ്വിധൈഃ ॥ 243.59 ॥

നിർധൂമ ഇവ സപ്താർചിരാദിത്യ ഇവ രശ്മിവാൻ ।
വൈദ്യുതോഽഗ്നിരിവാഽകാശേ പസ്യത്യാത്മാനമാത്മനി ॥ 243.60 ॥

യം പസ്യന്തി മഹാത്മാനോ ധൃതിമന്തോ മനീഷിണഃ ।
ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മയോനിസ്ഥാ ഹ്യയോനിമമൃതാത്മകം ॥ 243.61 ॥

തദേവാഽഽഹുരണുഭ്യോഽണു തന്മഹദ്ഭ്യോ മഹത്തരം ।
സർവത്ര സർവഭൂതേഷു ധ്രുവം തിഷ്ഠന്ന ദൃശ്യതേ ॥ 243.62 ॥

ബുദ്ധിദ്രവ്യേണ ദൃശ്യേന മനോദീപേന ലോകകൃത് ।
മഹതസ്തമസസ്തതാത പാരേ തിഷ്ഠന്ന താമസഃ ॥ 243.63 ॥

തമസോ ദൂര ഇത്യുക്തസ്തത്ത്വജ്ഞൈർവേദപാരഗൈഃ ।
വിമലോ വിമതശ്ചൈവ നിർലിംഗോഽലിംഗസഞ്ജ്ഞകഃ ॥ 243.64 ॥

യോഗ ഏഷ ഹി ലോകാനാം കിമന്യദ്യോഗലക്ഷണം ।
ഏവം പശ്യൻപ്രപശ്യേന ആത്മാനമജരം പരം ॥ 243.65 ॥

യോഗദർശനമേതാവദുക്തം തേ തത്ത്വതോ മയാ ।
സാംഖ്യജ്ഞാനം പ്രവക്ഷ്യാമി പരിസംഖ്യാനിദർശനം ॥ 243.66 ॥

അവ്യക്തമാഹുഃ പ്രഖ്യാനം പരാം പ്രകൃതിമാത്മനഃ ।
തസ്മാന്മഹാത്സമുത്പന്നം ദ്വിതീയം രാജസത്തമ ॥ 243.67 ॥

അഹങ്കാരസ്തു മഹതസ്തൃതീയ ഇതി നഃ ശ്രുതം ।
പഞ്ചഭൂതാന്യഹങ്കാരാദാഹുഃ സാംഖ്യാത്മദർശിനഃ ॥ 243.68 ॥

ഏതാഃ പ്രകൃതയസ്ത്വഷ്ടൗ വികാരാശ്ചാപി ഷോഡശ ।
പഞ്ച ചൈവ വിശേഷാശ്ച തഥാ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ച ॥ 243.69 ॥

ഏതാവദേവ തത്ത്വാനാം സാംഖ്യമാഹുർമനീഷിണഃ ।
സാംഖ്യേ സാംഖ്യവിധാനജ്ഞാ നിത്യം സാംഖ്യപഥേ സ്ഥിതാഃ ॥ 243.70 ॥

യസ്മാദ്യദഭിജായേത തത്തത്രൈവ പ്രലീയതേ ।
ലീയന്തേ പ്രതിലോമാനി ഗൃഹ്യന്തേ ചാന്തരാത്മനാ ॥ 243.71 ॥

ആനുലോമ്യേന ജായന്തേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമതഃ ।
ഗുണാ ഗുണേഷു സതതം സാഗരസ്യോർമയോ യഥാ ॥ 243.72 ॥

സർഗപ്രലയ ഏതാവാൻപ്രകൃതേർനൃപസത്തമ ।
ഏകത്വം പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച തഥാ സൃജി ॥ 243.73 ॥

ഏവമേവ ച രാജേന്ദ്ര വിജ്ഞേയം ജ്ഞാനകോവിദൈഃ ।
അധിഷ്ഠാതാരമവ്യക്തമസ്യാപ്യേതന്നിദർശനം ॥ 243.74 ॥

ഏകത്വം ച ബഹുത്വം ച പ്രകൃതേരനുതത്ത്വവാൻ ।
ഏക്തംവ പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച പ്രവർതനാത് ॥ 243.75 ॥

ബഹുലാഽഽത്മാ രാജേന്ദ്ര പ്രോച്യതേ യതിസത്തമൈഃ ।
അധിഷ്ഠാനാദധിഷ്ഠാതാ ക്ഷേത്രാണാമിതി നഃ ശ്രുതം ॥ 243.76 ॥

അധിഷ്ഠാതേതി രാജേന്ദ്ര പ്രോച്യതേ യതിസത്തമൈഃ ।
അധിഷ്ഠാനാദധിഷ്ഠാതാ ക്ഷേത്രാണാമിതി നഃശ്രുതം ॥ 243.77 ॥

ക്ഷേത്രം ജാനാതി ചാവ്യക്തം ജ്ഞേത്രജ്ഞ ഇതി ചോച്യതേ ।
അവ്യക്തികേ പുരേ ശേതേ പുരുഷശ്ചേതി കഥ്യതേ ॥ 243.78 ॥

അന്യദേവ ച ക്ഷേത്രം സ്യാദന്യഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഉച്യതേ ।
ക്ഷേത്രമവ്യക്ത ഇത്യുക്തം ജ്ഞാതാരം പഞ്ചവിംശകം ॥ 243.79 ॥

അന്യദേവ ച ജ്ഞാനം സ്യാദന്യജ്ജ്ഞേയം തദുച്യതേ ।
ജ്ഞാനമവ്യക്തമിത്യുക്തം ജ്ഞേയോ വൈ പഞ്ചവിംശകം ॥ 243.80 ॥

അവ്യക്തം ക്ഷേത്രമിത്യുക്തം തഥാ സത്ത്വം തഥേശ്വരം ।
അനീശ്വരമതത്ത്വം ച തത്ത്വം തത്പഞ്ചവിംശകം ॥ 243.81 ॥

സാങ്ക്യദർശനമേതാവത്പരിസംഖ്യാ ന വിദ്യതേ ।
സംഖ്യാം പ്രകുരുതേ ചൈവ പ്രകൃതിം ച പ്രവക്ഷ്യതേ ॥ 243.82 ॥

ചത്വാരിംശച്ചതുർവിംശത്പ്രതിസംഖ്യായ തത്ത്വതഃ ।
സംഖ്യാ സഹസ്രകൃത്യാ തു നിസ്തത്ത്വഃ പഞ്ചവിംശകഃ ॥ 243.83 ॥

പഞ്ചവിംശത്പ്രബുദ്ധാത്മാ ബുധ്യമാന ഇതി ശ്രുതഃ ।
യദാ ബുധ്യതി ആത്മാനം തദാ ഭവതി കേവലഃ ॥ 243.84 ॥

സമ്യഗ്ദർശനമേതാവദ്ഭാഷിതം തവ തത്ത്വതഃ ।
ഏവമേതദ്വിജാനന്തഃ സാമ്യതാം പ്രതിയാന്ത്യുത ॥ 243.85 ॥

സമ്യങ്നിദർശനം നാമ പ്രത്യക്ഷം പ്രകൃതേസ്തഥാ ।
ഗുണവത്ത്വാദ്യഥൈതാനി നിർഗുണേഭ്യസ്തഥാ ഭവേത് ॥ 243.86 ॥

സമ്യങ്നിദർശനം നാമ പ്രത്യക്ഷം പ്രകൃതേസ്തഥാ ।
ഗുണവത്ത്വാദ്യഥൈതാനി നിർഗുണേഭ്യസ്തഥാ ഭവേത് ॥ 243.87 ॥

പശ്യന്ത്യമതയോ യേ നച സമ്യക്തേഷു ച ദർശനം ।
തേ വ്യക്തിം പ്രതിപദ്യന്തേ പുനഃ പുനരരിന്ദമ ॥ 243.88 ॥

സർവമേതദ്വിജാനന്തോ ന സർവസ്യ പ്രബോധനാത് ।
വ്യക്തിഭൂതാ ഭവിഷ്യന്തി വ്യക്തസ്യൈവാനുവർതനാത് ॥ 243.89 ॥

സർവമവ്യക്തമിത്യുക്തമസർവഃ പഞ്ചവിംശകഃ ।
യ ഏവമഭിജാനന്തി ന ഭയം തേഷു വിദ്യതേ ॥ 243.90 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദേ
ത്രിചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 243 ॥

അധ്യായഃ 244 (136)
വിദ്യാവിദ്യയോഃസ്വരൂപകഥനം
വസിഷ്ഠ ഉവാച
സാംഖ്യദർശനമേതാവദുക്തം തേ നൃപസത്തമ ।
വിദ്യാവിദ്യേ ത്വിദാനീം മേ ത്വം നിബോധാനുപൂർവശഃ ॥ 244.1 ॥

അഭേദ്യമാഹുരവ്യക്തം സർഗപ്രലയധർമിണഃ ।
സർഗപ്രലയ ഇത്യുക്തം വിദ്യാവിദ്യേ ച വിംശകഃ ॥ 244.2 ॥

പരസ്പരസ്യ വിദ്യാ വൈ തന്നിബോധാനുപൂർവശഃ ।
യഥോക്തമൃഷിഭിസ്താത സാംഖ്യസ്യാതിനിദർശനം ॥ 244.3 ॥

കർമേന്ദ്രിയാണാം സർവേഷാം വിദ്യാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയം സ്മൃതം ।
ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ച തഥാ വിശഷാ ഇതി നഃ ശ്രുതം ॥ 244.4 ॥

വിഷയാണാം മനസ്തേഷാം വിദ്യാമാഹുർമനീഷിണഃ ।
മനസഃ പഞ്ച ഭൂതാനി വിദ്യാ ഇത്യഭിചക്ഷതേ ॥ 244.5 ॥

അഹങ്കാരസ്തു ഭൂതാനാം പഞ്ചാനാം നാത്ര സംശയഃ ।
അഹങ്കാരസ്തഥാ വിദ്യാ ബുദ്ധിർവിദ്യാ നരേശ്വര ॥ 244.6 ॥

ബുദ്ധ്യാ പ്രകൃതിരവ്യക്തം തത്ത്വാനാം പരമേശ്വരഃ ।
വിദ്യാ ജ്ഞേയാ നരശ്രേഷ്ഠ വിധിശ്ച പരമഃ സ്മൃതഃ ॥ 244.7 ॥

അവ്യക്തമപരം പ്രാഹുർവിദ്യാ വൈ പഞ്ചവിംശകഃ ।
സർവസ്യ സർവമിത്യുക്തം ജ്ഞേയജ്ഞാനസ്യ പാരഗഃ ॥ 244.8 ॥

ജ്ഞാനമവ്യക്തമിത്യുക്തം ജ്ഞേയം വൈ പഞ്ചവിംസകം ।
തഥൈവ ജ്ഞാനമവ്യക്തം വിജ്ഞാതാ പഞ്ചവിംശകഃ ॥ 244.9 ॥

വിദ്യാവിദ്യേ തു തത്ത്വേന മയോക്തേ വൈ വിശേഷതഃ ।
അക്ഷരം ച ക്ഷരം ചൈവ യദുക്തം തന്നിബോധ മേ ॥ 244.10 ॥

ഉഭാവേതൗ ക്ഷരാവുക്തൗ ഉഭാവേതാവന(ഥാ)ക്ഷരൗ ।
കാരണം തു പ്രവക്ഷ്യാമി യഥാജ്ഞാനം തു ജ്ഞാനതഃ ॥ 244.11 ॥

അനാദിനിധനാവേതൗ ഉഭാവേവേശ്വരൗ മതൗ ।
തത്തവസഞ്ജ്ഞാവുഭാവേവ പ്രോച്യതേ ജ്ഞാനചിന്തകൈഃ ॥ 244.12 ॥

സർഗപ്രലയധർമിത്വാദവ്യക്തം പ്രാഹുരവ്യയം ।
തദേതദ്ഗുണസർഗായ വികുർവാണം പുനഃ പുനഃ ॥ 244.13 ॥

ഗുണാനാം മഹദാദീനാമുത്പദ്യതി പരസ്പരം ।
അധിഷ്ഠാനം ക്ഷേത്രമാഹുരേതദ്വൈ പഞ്ചവിംശകം ॥ 244.14 ॥

യദന്തർഗുണജാലം തു തദ്വ്യക്താത്മനി സങ്ക്ഷിപേത് ।
തദഹം തദ്ഗുണൈസ്തസ്തു പഞ്ചവിംശേ വിലീയതേ ॥ 244.15 ॥

ഗുണാ ഗുണേഷു ലീയന്തേ തദേകാ പ്രകൃതിർഭവേത് ।
ക്ഷേത്രജ്ഞോഽപി തദാ താവത്ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സമ്പ്രണീയതേ ॥ 244.16 ॥

യദാഽക്ഷരം പ്രകൃതിര്യം ഗച്ഛതേ ഗുണസഞ്ജ്ഞിതാ ।
നിർഗുണത്വം ച വൈ ദേഹേ ഗുണേഷു പരിവർതനാത് ॥ 244.17 ॥

ഏവമേവ ച ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാനപരിക്ഷയാത് ।
പ്രകൃത്യാ നിർഗുണസ്ത്വേഷ ഇത്യേവമനുശുശ്രുമ ॥ 244.18 ॥

ക്ഷരോ ഭവത്യേഷ യദാ ഗുണവതീ ഗുണേഷ്വഥ ।
പ്രകൃതിം ത്വഥ ജനാതി നിർഗുണത്വം തഥാത്മനഃ ॥ 244.19 ॥

തഥാ വിശുദ്ധോ ഭവതി പ്രകൃതേ പരിവർജനാത് ।
അന്യോഽഹമന്യേയമിതി യദാ ബുധ്യതി ബുദ്ധിമാൻ ॥ 244.20 ॥

തദൈഷോഽവ്യഥതാമേതി ന ച മിശ്രത്വമാവ്രജേത് ।
പ്രകൃത്യാ ചൈഷ രാജേന്ദ്ര മിശ്രോഽന്യോഽന്യസ്യ ദൃശ്യതേ ॥ 244.21 ॥

യദാ തു ഗുണജാലം തത്പ്രാകൃതം വിജുഗുപ്സതേ ।
പശ്യതേ ച പരം പശ്യംസ്തദാ പശ്യംസ്തദാ പശ്യന്നു സംസൃജേത് ॥ 244.22 ॥

കിം മയാ കൃതമേതാവദ്യോഽഹം കാലനിമജ്ജനഃ ।
യഥാ മത്സ്യോ ഹ്യഭിജ്ഞാനാദനുവർതിതവാഞ്ജലം ॥ 244.23 ॥

അഹമേവ ഹി സംമോഹാദന്യമന്യം ജനാജ്ജനം ।
മത്സ്യോ യഥോദകജ്ഞാനാദനുവർതിതവാനിഹ ॥ 244.24 ॥

മത്സ്യോഽന്യത്വമഥാജ്ഞാനാദുദകാന്നാഭിമന്യതേ ।
ആത്മാനം തദവജ്ഞാനാദന്യം ചൈവ ന വേദ്മ്യഹം ॥ 244.25 ॥

മമാസ്തു ധിക്കുബുദ്ധസ്യ യോഽഹം മഗ്ന ഇമം പുനഃ ।
അനുവർതിതവാന്മോഹാദന്യമന്യം ജനാജ്ജനം ॥ 244.26 ॥

അയമനുഭവേദ്ബന്ധുരനേന സഹ മേ ഭയം ।
സാമ്യമേകത്വാതം യാതോ യാദൃശസ്താദൃശസ്ത്വഹം ॥ 244.27 ॥

തുല്യതാമിഹ പശ്യാമി സദൃശോഽഹമനേന വൈ ।
അയം ഹി വിമലോ വ്യക്തമഹമീദൃശകസ്തദാ ॥ 244.28 ॥

യോഽഹമജ്ഞാനസംമോഹാദജ്ഞയാ സമ്പ്രവൃത്തവാൻ ।
സംസർഗാദതിസംസർഗാത്സ്ഥിതഃ കാലമിമം ത്വഹം ॥ 244.29 ॥

സോഽഹമേവം വശീഭൂതഃ കാലമേതം ന ബുദ്ധവാൻ ।
ഉത്തമാധമമധ്യാനാം താമഹം കഥമാവസേ ॥ 244.30 ॥

സമാനമായയാ ചേഹ സഹവാസമഹം കഥം ।
ഗച്ഛാമ്യബുദ്ധഭാവത്വാദിഹേദീനീം സ്ഥിരോ വ ॥ 244.31 ॥

സഹവാസം ന യാസ്യാമി കാലമേതം വിവഞ്ചനാത് ।
വഞ്ചിതോ ഹ്യനയാ യദ്ധി നിർവികാരോ വികാരയാ ॥ 244.32 ॥

ന തത്തദപരാദ്ദം സ്യാദപരാധോ ഹ്യയം മമ ।
യോഽഹമത്രഭവം സക്തഃ പരാങ്മുഖമുപസ്ഥിതഃ ॥ 244.33 ॥

തതോഽസ്മിൻബഹുരൂപോഽഥ സ്ഥിതോ മൂർതിരമൂർതിമാൻ ।
അമൂർതിശ്ചാപ്യമൂർതാത്മാ മമത്വേന പ്രധർഷിതഃ ॥ 244.34 ॥

പ്രകൃത്യാ ച തയാ തേന താസു താസ്വിഹ യോനിഷു ।
നിർമമസ്യ മമത്വേന വികൃതം താസു താസു ച ॥ 244.35 ॥

യോനിഷു വർതമാനേന നഷ്ടസഞ്ജ്ഞേന ചേതസാ ।
സമതാ ന മയാ കാചിദഹങ്കാരേ കൃതാ മയാ ॥ 244.36 ॥

ആത്മാനം ബഹുധാ കൃത്വാ സോഽയം ഭൂയോ യുനക്തി മാം ।
ഇദാനീമവബുദ്ധോഽസ്മി നിർമമോ നിരഹങ്കൃതഃ ॥ 244.37 ॥

മമത്വം മനസാ നിത്യമഹങ്കാരകൃതാത്മകം ।
അപലഗ്നാമിമാം ഹിത്വാ സംശ്രയിഷ്യേ നിരാമയം ॥ 244.38 ॥

അനേന സാമ്യം യാസ്യാമി നാനയാഽഹമചേതസാ ।
ക്ഷേമം മമ സഹാനേന നൈവൈകമനയാ സഹ ॥ 244.39 ॥

ഏവം പരമസംബോധാത്പഞ്ചവിംശോഽനുബുദ്ധവാൻ ।
അക്ഷരത്വം നിഗച്ഛതി ത്യക്ത്വാ ക്ഷരമനാമയം ॥ 244.40 ॥

അവ്യക്തം വ്യക്തധർമാണം സഗുണം നിർഗുണം തഥാ ।
നിർഗുണം പ്രഥമം ദൃഷ്ട്വാ താദൃഗ്ഭവതി മൈഥില ॥ 244.41 ॥

അക്ഷരക്ഷരയോരേതദുക്തം തവ നിദർശനം ।
മയേഹ ജ്ഞാനസമ്പന്നം യഥാ ശ്രുതിനിദ്രശനാത് ॥ 244.42 ॥

നിഃസന്ദിഗ്ധം ച സൂക്ഷ്മം ച വിശുദ്ധം വിമലം തഥാ ।
പ്രവക്ഷ്യാമി തു തേ ഭൂയസ്തന്നിബോധ യഥാശ്രുതം ॥ 244.43 ॥

സാംഖ്യയോഗോ മയാ പ്രോക്തഃ ശാസ്ത്രദ്വയനിദർശനാത് ।
യദേവ സാങ്ക്യശാസ്ത്രോക്തം യോഗദർശനമേവ തത് ॥ 244.44 ॥

പ്രബോധനപരം ജ്ഞാനം സാംഖ്യാനാമവനീപതേ ।
വിസ്പഷ്ടം പ്രോച്യതേ തത്ര ശിഷ്യാണാം ഹിതകാമ്യയാ ॥ 244.45 ॥

ബൃഹച്ചൈവമിദം ശാസ്ത്രമിത്യാഹുർവിദുഷോ ജനാഃ ।
അസ്മിംശ്ച ശാസ്ത്രേ യോഗാനാം പുനർഭവപുരഃസരം ॥ 244.46 ॥

പഞ്ചവിംശാത്പരം തത്ത്വം പഠ്യതേ ച നരാധിപ ।
സാംഖ്യാനാം തു പരം തത്ത്വം യഥാവദനുവർണിതം ॥ 244.47 ॥

ബുദ്ധമപ്രതിബുദ്ധം ച ബുധ്യമാനം ച തത്ത്വതഃ ।
ബുധ്യമാനം ച ബുദ്ധത്വം പ്രാഹുര്യോഗനിദർശനം ॥ 244.48 ॥

ബുദ്ധമപ്രതിബുദ്ധം ച ബുധ്യമാനം ച തത്ത്വതഃ ।
ബുധ്യമാനം ച ബുദ്ധത്വം പ്രാഹുര്യോഗനിദർശനം ॥ 244.49 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദേ
ചതുശ്ചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 244 ॥

അധ്യായഃ 245 (137)
അജസ്യാപി വിക്രിയയാ നാനാഭവനം
വസിഷ്ഠ ഉവാച
അപ്രബുദ്ധമഥാവ്യക്തമിമം ഗുണനിധിം സദാ ।
ഗുണാനാം ധാര്യതാം തത്ത്വം സൃജത്യാക്ഷിപതേ തഥാ ॥ 245.1 ॥

അജോ ഹി ക്രീഡയാ ഭൂപ വിക്രിയാം പ്രാപ്ത ഇത്യുത ।
ആത്മാനം ബഹുധാ കൃത്വാ നാനേന പ്രതിചക്ഷതേ ॥ 245.2 ॥

ഏതദേവം വികുർവാണോ ബുധ്യമാനോ ന ബുധ്യതേ ।
ഗുണാനാചരതേ ഹ്യേഷ സൃജത്യാക്ഷിപതേ തഥാ ॥ 245.3 ॥

അവ്യക്തബോധനാച്ചൈവ ബുധ്യമാനം വദന്ത്യപി ।
ന ത്വേവം ബുധ്യതേഽവ്യക്തം സഗുണം താത നിർഗുണം ॥ 245.4 ॥

കദാചിത്ത്വേവ ഖൽവേതത്തദാഹുഃ പ്രതിബുദ്ധകം ।
ബുധ്യതേ യദി ചാവ്യക്തമേതദ്വൈ പഞ്ചവിംശകം ॥ 245.5 ॥

ബുധ്യമാനോ ഭവത്യേഷ മമാത്മക ഇതി ക്ഷുതഃ ।
അന്യോന്യപ്രതിബുദ്ധേന വദന്ത്യവ്യക്തമച്യുതം ॥ 245.6 ॥

അവ്യക്തബോധനാച്ചൈവ ബുധ്യമാനം വദന്ത്യുത ।
പഞ്ചവിംശം മഹാത്മനാം ന ചാസാവപി ബുധ്യതേ ॥ 245.7 ॥

ഷഡ്വിംശം വിമലം ബുദ്ധമപ്രമേയം മഹാദ്യുതേ ।
സതതം പഞ്ചവിംശം തു ചതുർവിംശം വിബുധ്യതേ ॥ 245.8 ॥

ദൃശ്യാദൃശ്യേ ഹ്യനുഗതതത്സ്വഭാവേ മഹാദ്യുതേ ।
അവ്യക്തം ചൈവ തദ്ബ്രഹ്മ ബുധ്യതേ താത കേവലം ॥ 245.9 ॥

പഞ്ചവിംശം ചതുർവിംശമാത്മാനമനുപശ്യതി ।
ബുധ്യമാനോ യദാഽഽത്മാനമന്യാഽഹമിതി മന്യതേ ॥ 245.10 ॥

തദാ പ്രകൃതിമാനേഷ ഭവത്യവ്യക്തലോചനഃ ।
ബുധ്യതേ ച പരാം ബുദ്ധിം വിശുദ്ധാമമലാം യഥാ(ദാ) ॥ 245.11 ॥

ഷഡ്വിംശം രാജശാർദൂല തദാ ബുദ്ധഃ കൃതോ വ്രജേത് ।
തതസ്ത്യജതി സോഽവ്യക്തസർഗപ്രലയധർമിണം ॥ 245.12 ॥

നിർഗുണാം പ്രകൃതിം വേദ ഗുണയുക്താമചേതനാം ।
തതഃ കേവലധർമാഽസൗ ഭവത്യവ്യക്തദർശനാത് ॥ 245.13 ॥

കേവലേന സമാഗമ്യ വിമുക്താത്മാനമാപ്നുയാത് ।
ഏതത്തു തത്ത്വമിത്യാഹുർനിസ്തത്ത്വമജരാമരം ॥ 245.14 ॥

തത്ത്വസംശ്രവണാദേവ തത്ത്വജ്ഞോ ജായതേ നൃപ ।
പഞ്ചവിംശതിതത്ത്വാനി പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ ॥ 245.15 ॥

ന ചൈവ തത്ത്വവാംസ്താത സംസാരേഷു നിമജ്ജതി ।
ഏഷാമുപൈതി തത്ത്വം ഹി ക്ഷിപ്രം ബുധ്യസ്വ ലക്ഷണം ॥ 245.16 ॥

ഷഡ്വിംശോഽയമിതി പ്രാജ്ഞോ ഗൃഹ്യമാണോഽജരാമരഃ ।
കേവലേന ബലേനൈവ സമതാം യാത്യസംശയം ॥ 245.17 ॥

ഷഡ്വിംശേന പ്രബുദ്ധേന ബുധ്യമാനോഽപ്യബുദ്ധിമാൻ ।
ഏതന്നാനാത്വമിത്യുക്തം സാംഖ്യശ്രുതിനിദർശനാത് ॥ 245.18 ॥

ചേതനേന സമേതസ്യ പഞ്ചവിംശതികസ്യ ഹ ।
ഏകത്വം വൈ ഭവേത്തസ്യ യദാ ബുദ്ധ്യാഽനുബുധ്യതേ ॥ 245.19 ॥

ബുധ്യമാനേന ബുദ്ധേന സമതാം യാതി മൈതില ।
സംഗധർമാ ഭവത്യേഷ നിഃസംഗാത്മാ നരാധിപ ॥ 245.20 ॥

നിഃസംഗാത്മാനമാസാദ്യ ഷഡ്വിംശം കർമജ വിദുഃ ।
വിഭുസ്ത്യജതി ചാവ്യക്തം യദാ ത്വേതദ്വിബുധ്യതേ ॥ 245.21 ॥

ചതുർവിംശമഗാധം ച ഷഡ്വിംശസ്യ പ്രബോധനാത് ।
ഏഷ ഹ്യപ്രതിബുദ്ധശ്ച ബുധ്യമാനസ്തു തേഽനഘ ॥ 245.22 ॥

ഉക്തോ ബുദ്ധശ്ച തത്ത്വേന യഥാശ്രുതിനിദർശനാത് ।
മശകോദുംബരേ യദ്വദന്യത്വം തദ്വദേതയോഃ(കതാ) ॥ 245.23 ॥

മത്സ്യോദകം യഥാ തദ്വദന്യത്പമുപലഭ്യതേ ।
ഏവമേവ ച ഗന്തവ്യം നാനാത്വൈകത്വമേതയോഃ ॥ 245.24 ॥

ഏതാവന്മോക്ഷ ഇത്യുക്തോ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസഞ്ജ്ഞിതഃ ।
പഞ്ചവിംശതികസ്യാഽഽശു യോഽയം ദേഹേ പ്രവർതതേ ॥ 245.25 ॥

ഏഷ മോക്ഷയിതവ്യേതി പ്രാഹുരവ്യക്തഗോചരാത് ।
സോഽയമേവം വിമുച്യേത നാന്യഥേതി വിനിശ്ചയഃ ॥ 245.26 ॥

പരശ്ച പരധർമാ ച ഭവത്യേവ സമേത്യ വൈ ।
വിശുദ്ധധർമാശുദ്ധേന നാശുദ്ധേന ച ബുദ്ധിമാൻ ॥ 245.27 ॥

വിമുക്തധർമാ ബുദ്ധേന സമേത്യ പുരുഷർഷഭ ।
വിയോഗധർമിണാ ചൈവ വിമുക്താത്മാ ഭവത്യഥ ॥ 245.28 ॥

വിമോക്ഷിണാ വിമോക്ഷശ്ച സമേത്യേഹ തഥാ ഭവേത് ।
ശുചികർമാ ശുചിശ്ചൈവ ഭവത്യമിതബുദ്ധിമാൻ ॥ 245.29 ॥

വിമലാത്മാ ച ഭവതി സമേത്യ വിമലാത്മനാ ।
കേവലാത്മാ തഥാ ചൈവ കേവലേന സമേത്യ വൈ ॥

സ്വതന്ത്രശ്ച സ്വതന്ത്രേണ സ്വതന്ത്രത്വമവാപ്യതേ ॥ 245.30 ॥

ഏതാവദേതത്കഥിതം മയാ തേ തഥ്യം മഹാരാജ യഥാർഥതത്ത്വം ।
അമത്സരസ്ത്വം പ്രതിഗൃഹ്യ ബുദ്ധ്യാ, സനാതനം ബ്രഹ്മ വിശുദ്ധമാദ്യം ॥ 245.31 ॥

തദ്വേദനിഷ്ഠസ്യ ജനസ്യ രാജൻ, പ്രദേയമേതത്പരമം ത്വയാ ഭവേത് ।
വിധിത്സാമാനായ നിബോധകാരകം, പ്രബോധഹേതോഃ പ്രണതസ്യ ശാസനം ॥ 245.32 ॥

ന ദേയമേതച്ച യഥാഽനൃതാത്മനേ, ശഠായ ക്ലീബായ ന ജിഹ്മബുദ്ധയേ ।
ന പണ്ഡിതജ്ഞാനപരോപതാപിനേ, ദേയം തഥാ ശിഷ്യവിബോധനായ ॥ 245.33 ॥

ശ്രദ്ധാന്വിതായാഥ ഗുണാന്വിതായ, പരാപവാദാദ്വിരതായ നിത്യം ।
വിശുദ്ധയോഗായ ബുധായ ചൈവ, കൃപാവതേഽഥ ക്ഷമിണേ ഹിതായ ॥ 245.34 ॥

വിവിക്തശീലായ വിധിപ്രിയയായ, വിവാദഹീനായ ബഹുശ്രുതായ ।
വിനീതവേശായ നഹൈതുകാത്മനേ, സദൈവ ഗൃഹ്യം ത്വിദമേവ ദേയം ॥ 245.35 ॥

ഏതൈർഗുണൈർഹീനതമേ ന ദേയമേതത്പരം ബ്രഹ്മ വിശുദ്ധമാഹുഃ ।
ന ശ്രേയസേ യോക്ഷ്യതി താദൃശേ കൃതം, ധർമപ്രവക്താരമപാത്രദാനാത് ॥ 245.36 ॥

പൃഥ്വീമിമാം വാ യദി രത്നപൂർണാം,ദദ്യാദദേയം ത്വിദമവ്രതായ ।
ജിതേന്ദ്രിയായ പ്രയതായ ദേയം, ദേയം പരം തത്ത്വവിദേ നരേന്ദ്ര ॥ 245.37 ॥

കരാല മാ തേ ഭയമസ്തി കിഞ്ചിദേതച്ച്രുതം ബ്രഹ്മ പരം ത്വയാഽദ്യ ।
യഥാവദുക്തം പരമം വപിത്രം, വിശോകമത്യന്തമനാദിമധ്യം ॥ 245.38 ॥

അഗാധമേതദജരാമരം ച, നിരാമയം വീതഭയം ശിവം ച ।
സമീക്ഷ്യ മോഹം പരവാദസഞ്ജ്ഞമേതസ്യ തത്ത്വാർഥമിമം വിദിത്വാ ॥ 245.39 ॥

അവാപ്തമേതദ്ധി പുരാ സനാതനാദ്ധിരണ്യഗർഭാദ്ധി തതോ നരാധിപ ।
പ്രസാദ്യ യത്നേന തമുഗ്രതേജസം, സനാതനം ബ്രഹ്മ യഥാ ത്വയൈതത് ॥ 245.40 ॥

പൃഷ്ടസ്ത്വയാ ചാഽസ്മി യഥാ നരേന്ദ്ര, തഥാ മയേദം ത്വയി നോക്തമന്യത് ।
യഥാഽവാപ്നം ബ്രഹ്മണോ മേ നരേന്ദ്ര, മഹാജ്ഞാനം മോക്ഷവിദാം പരായണം ॥ 245.41 ॥

ഏതദുക്തം പരം ബ്രഹ്മ യസ്മാന്നാഽവർതതേ പുനഃ ।
പഞ്ചവിശം മുനിശ്രേഷ്ഠാ വസിഷ്ഠേന യഥാ പുരാ ॥ 245.42 ॥

പുനരാവൃത്തിമാപ്നോതി പരമം ജ്ഞാനമവ്യയം ।
നാതി ബുധ്യതി തത്ത്വേന ബുധ്യമാനോഽജരാമരം ॥ 245.43 ॥

ഏതന്നിഃശ്രേയസകരം ജ്ഞാനം പരമം മയാ ।
കഥിതം തത്ത്വതോ വിപ്രാഃ ശ്രുത്വാ ദേവർഷിതോ ദ്വിജാഃ ॥ 245.44 ॥

ഹിരണ്യഗർഭാദൃഷിണാ വസിഷ്ഠേന സമാഹൃതം ।
വസിഷ്ഠാദൃഷിസാർദൂലോ നാരദോഽവാപ്തവാനിദം ॥ 245.45 ॥

നാരദാദ്വിദിതം മഹ്യമേതദുക്തം സനാതനം ।
മാ ശുചധ്വം മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രുത്വൈതത്പരമം പദം ॥ 245.46 ॥

യേന ക്ഷരാക്ഷരേ ഭിന്നേ ന ഭയം തസ്യ വിദ്യതേ ।
വിദ്യതേ തു ഭയം യസ്യ യോ നൈനം വേത്തി തത്ത്വതഃ ॥ 245.47 ॥

അവിജ്ഞാനാച്ച മൂഢാത്മാ പുനഃ പുനരുപദ്രവാൻ ।
പ്രേത്യ ജാതിസഹസ്രാണി മരണാന്താന്യുപാശ്നുതേ ॥ 245.48 ॥

ദേവലോകം തഥാ തിര്യങ്മാനുഷ്യമപി ചാശ്നുതേ ।
യദി വാ മുച്യതേ വാഽപി തസ്മാദജ്ഞാനസാഗരാത് ॥ 245.49 ॥

അജ്ഞാനസാഗരേ ഘോരേ ഹ്യവ്യക്താഗാധ ഉച്യതേ ।
അഹന്യഹനി മജ്ജന്തി യത്ര ഭൂതാനി ഭോ ദ്വിജാഃ ॥ 245.50 ॥

തസ്മാദഗാധാദവ്യക്താദുപക്ഷീണാത്സനാതനാത് ।
തസ്മാദ്യുയം വിരജസകാ വിതമസ്കാശ്ച ഭോ ദ്വിജാഃ ॥ 245.51 ॥

ഏവം മയാ മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ സാരാത്സാരതരം പരം ।
കഥിതം പരമം മോക്ഷം യം ജ്ഞാത്വാ ന നിവർതതേ ॥ 245.52 ॥

ന നാസ്തികായ ദാതവ്യ നാഭക്തായ കദാചന ।
ന ദുഷ്ടമതയേ വിപ്രാ ന ശ്രദ്ധാവിമുഖായ ച ॥ 245.53 ॥

ഇതി ശ്രീമഹാപുരാണേ ആദിബ്രാഹ്മേ വസിഷ്ഠകരാലജനകസംവാദസമാപ്തിനിരൂപണം നാമ
പഞ്ചത്വാരിംശദധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ ॥ 245 ॥

Also Read:

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Hindi | English | Bengali | Gujarati | Kannada | Malayalam | Oriya | Telugu | Tamil

Vyasagita from Brahma Purana Lyrics in Malayalam

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Scroll to top